Eritmalar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182–183-b. — ziyouz.com
Eritmalar — nisbiy miqdorlari keng oraliqda özgarişi mumkin bölgan 2. va undan ortiq komponent (tarkibiy qism)lardan taşkil topgan qattiq yoki suyuq gomogen sistemalar. Har qanday eritma erigan modda va erituvçidan iborat; undagi molekula yoki ionlar baravar tarqalgan böladi. E.da erituvçi bilan erigan moddalarni bir-biridan farqlaş zarur. Odatda, erituvçi sifatida sof holda ham, eritmada ham agregat holati özgarmagan modda olinadi. Mas, biror tuzning suvdagi eritmasidagi erituvçi suv. Agar 2 modda bir-birida eriguniça suyuq agregat holatda bölsa, eritmada miqdori köproq komponent erituvçi sifatida qabul qilinadi. Suv bilan spirt eritmasida bu moddalarning qaysi biri eritmada mölroq bölsa, şuni erituvçi deb olinadi. E. tarkibining bir xilligi ularni kimyoviy moddalarga yaqinlaştiradi. Ba'zi moddalar erituvçilarda eriganida issiqlik ajralişi yoki yutilişi ular orasida kimyoviy ta'sir mavjudligiga dalil böladi. E. tarkibining özgarib turişi ularning kimyoviy birikmalardan farq qilişini körsatadi. Bundan taşqari, E. tarkibidagi alohida komponentlarning xossalarini aniqlaş mumkin, kimyoviy birikmalarda esa buni aniqlab bölmaydi. E. tarkibining özgarib turişi ularni mexanik aralaşmalarga yaqinlaştirsa, tarkiblarining bir xilligi ulardan farkdantiradi. Şu bois ham E. mexanik aralaşmalar bilan kimyoviy birikmalar oraliğidagi moddalar deb qabul qilinadi.
Kristallning suyuqlikda erib, eritma hosil bölişi individual modda molekulalarining özaro ta'siri buzilib, eritma komponentlari orasida yangi molekulalararo boğlaniş vujudga kelişi bilan tavsiflanadi. Kristall yuzasidan ajraladigan molekulalar diffuziya tufayli erituvçining butun hajmi böylab baravar tarqaladi. Molekulaning qattiq jism yuzasidan ajralişi bir tomondan — erituvçi molekulalari tortişiş kuçiga berilişi tufayli röy beradi. Mazkur jarayon kristallning butunlay erib tugaşiga qadar davom etişi mumkin, lekin bunga ayni vaqtdagi aks jarayon — kristallanişning boşlanişi tösqinlik qiladi. Konsentratsiyaning oşişi qayta kristallanişni tezlaştiradi. Ma'lum muddatdan söng kristallning eriş tezligi qayta kristallaniş tezligiga tenglaşib dinamik muvozanat vujudga keladi:
Erimagan modda <=> eritmadagi modda, ya'ni vaqt birligida qança molekula erisa, şunça molekula eritmadan ajralib çiqadi. Eriyotgan modda bilan muvozanatda bölgan eritma töyingan eritma deb ataladi. Hajm birligidagi konsentratsiyasi töyingan eritmanikidan kam bölgan eritma töyinmagan eritma hisoblanadi. Eritmada kristallaniş markazi bölmasa, uni şunday sovitiş mumkinki, bunda erigan moddaning konsentratsiyasi eruvçanligidan yuqori bölib qoladi, natijada eritmaning özi öta töyingan holatga ötadi. Bunday eritma öta töyingan eritma deyiladi.
Suyuq eritmalarning öziga xos xususiyatlarini osmos, toza erituvçi buğ bosimining pasayişi, krioskopik va ebulioskopik nuqtalarning özgarişi orqali örganiladi. E.ning tuzilişi uni taşkil qilgan komponentlarning xossalari bilan aniqlanadi. Agar komponentlar kimyoviy tuzilişi, molekulalarning ölçami va boşqalar omillar böyiça yaqin bölsa, tuzilişi prinsip jihatdan sof suyuqliklar tuzilişidan farq qilmaydi. Erituvçining molekulalari bilan özaro ta'sirlaşuvi köpçilik modda (elektrolit)larda aks jarayon bölgan dissotsiatsiya bilan boğliq. Tuzlar, kislota va asoslar qutbli erituvçilarda eriganida qisman yoki butunlay ionlarga parçalanadi, bu jarayon E.da zarralar sonining köpayişiga sabab böladi. Agar erituvçi suv bölsa, gidratlar, boşqa modda bölsa, solvatlar vujudga keladi. Bu jarayonlar tegişliça gidratlaniş va solvatlaniş deyiladi. 1887 yil D,M.Mendeyayeyev özining gidratlaniş nazariyasini olğa surgan. Uning şogirdi I.A.Kablukov (umrining oxirlarida Toşkentda yaşab, ilmiy işlar olib borgan) öz ustozi işlarini davom etdirdi.
Amaliyotda köproq töyinmagan E.dan foydalaniladi. Ularda erigan modda konsentratsiyasi töyingan E.dagiga qaraganda kamroq böladi. Eritmada erigan modda miqdori eritma konsentratsiyasini belgilaydi. Erigan modda miqdori köp bölgan E. konsentrlangan E., kam erigan (konsentratsiyasi nisbatan kam bölgan) E. suyultirilgan E. deyiladi.
E. odam, hayvon va ösimliklar hayotida muhim rol öynaydi. Oziqovqatlar hazm qilinişidan oldin E.ga ötkaziladi. Barça fiziologik suyukliklar E.dan iborat. E. ösimliklarning ösişida va hosildorligining oşişida muhim ahamiyatga ega. Ösimliklar hosilini E.ga ötkaziş sanoat texnologiyasining asosidir. Dengiz, okean, daryo, köl suvlari ham E., ularni tuzlardan tozalaş, kimyoviy işlaş va boşqalar ham E. texnologiyasi bilan boğliq. Polimerlar, lokböyoqlar, sirt faol moddalar, sovun va boşqalar köp tonnajli mahsulotlar ham E. bilan boğliqligi ularning xalq xöjaligida tutgan örni muhimligidan dalolat beradi.
Ad:. Sovremennme problemm ximii rastvorov, M., 1986; Fialkov Yu.Ya., Rastvoritel kak sredstvo upravleniya ximiçeskim protsessom, M., 1988.
Qudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭРИТМАЛАР — нисбий миқдорлари кенг оралиқда ўзгариши мумкин бўлган 2. ва ундан ортиқ компонент (таркибий қисм)лардан ташкил топган қаттиқ ёки суюқ гомоген системалар. Ҳар қандай эритма эриган модда ва эритувчидан иборат; ундаги молекула ёки ионлар баравар тарқалган бўлади. Э.да эритувчи билан эриган моддаларни бир-биридан фарқлаш зарур. Одатда, эритувчи сифатида соф ҳолда ҳам, эритмада ҳам агрегат ҳолати ўзгармаган модда олинади. Мас, бирор тузнинг сувдаги эритмасидаги эритувчи сув. Агар 2 модда бир-бирида эригунича суюқ агрегат ҳолатда бўлса, эритмада миқдори кўпроқ компонент эритувчи сифатида қабул қилинади. Сув билан спирт эритмасида бу моддаларнинг қайси бири эритмада мўлроқ бўлса, шуни эритувчи деб олинади. Э. таркибининг бир хиллиги уларни кимёвий моддаларга яқинлаштиради. Баъзи моддалар эритувчиларда эриганида иссиқлик ажралиши ёки ютилиши улар орасида кимёвий таъсир мавжудлигига далил бўлади. Э. таркибининг ўзгариб туриши уларнинг кимёвий бирикмалардан фарқ қилишини кўрсатади. Бундан ташқари, Э. таркибидаги алоҳида компонентларнинг хоссаларини аниқлаш мумкин, кимёвий бирикмаларда эса буни аниқлаб бўлмайди. Э. таркибининг ўзгариб туриши уларни механик аралашмаларга яқинлаштирса, таркибларининг бир хиллиги улардан фаркдантиради. Шу боис ҳам Э. механик аралашмалар билан кимёвий бирикмалар оралиғидаги моддалар деб қабул қилинади.
Кристаллнинг суюқликда эриб, эритма ҳосил бўлиши индивидуал модда молекулаларининг ўзаро таъсири бузилиб, эритма компонентлари орасида янги молекулалараро боғланиш вужудга келиши билан тавсифланади. Кристалл юзасидан ажраладиган молекулалар диффузия туфайли эритувчининг бутун ҳажми бўйлаб баравар тарқалади. Молекуланинг қаттиқ жисм юзасидан ажралиши бир томондан — эритувчи молекулалари тортишиш кучига берилиши туфайли рўй беради. Мазкур жараён кристаллнинг бутунлай эриб тугашига қадар давом этиши мумкин, лекин бунга айни вақтдаги акс жараён — кристалланишнинг бошланиши тўсқинлик қилади. Концентрациянинг ошиши қайта кристалланишни тезлаштиради. Маълум муддатдан сўнг кристаллнинг эриш тезлиги қайта кристалланиш тезлигига тенглашиб динамик мувозанат вужудга келади:
Эримаган модда <=> эритмадаги модда, яъни вақт бирлигида қанча молекула эриса, шунча молекула эритмадан ажралиб чиқади. Эриётган модда билан мувозанатда бўлган эритма тўйинган эритма деб аталади. Ҳажм бирлигидаги концентрацияси тўйинган эритманикидан кам бўлган эритма тўйинмаган эритма ҳисобланади. Эритмада кристалланиш маркази бўлмаса, уни шундай совитиш мумкинки, бунда эриган модданинг концентрацияси эрувчанлигидан юқори бўлиб қолади, натижада эритманинг ўзи ўта тўйинган ҳолатга ўтади. Бундай эритма ўта тўйинган эритма дейилади.
Суюқ эритмаларнинг ўзига хос хусусиятларини осмос, тоза эритувчи буғ босимининг пасайиши, криоскопик ва эбулиоскопик нуқталарнинг ўзгариши орқали ўрганилади. Э.нинг тузилиши уни ташкил қилган компонентларнинг хоссалари билан аниқланади. Агар компонентлар кимёвий тузилиши, молекулаларнинг ўлчами ва бошқалар омиллар бўйича яқин бўлса, тузилиши принцип жиҳатдан соф суюқликлар тузилишидан фарқ қилмайди. Эритувчининг молекулалари билан ўзаро таъсирлашуви кўпчилик модда (электролит)ларда акс жараён бўлган диссоциация билан боғлиқ. Тузлар, кислота ва асослар қутбли эритувчиларда эриганида қисман ёки бутунлай ионларга парчаланади, бу жараён Э.да зарралар сонининг кўпайишига сабаб бўлади. Агар эритувчи сув бўлса, гидратлар, бошқа модда бўлса, сольватлар вужудга келади. Бу жараёнлар тегишлича гидратланиш ва сольватланиш дейилади. 1887 йил Д,М.Мендеяеев ўзининг гидратланиш назариясини олға сурган. Унинг шогирди И.А.Каблуков (умрининг охирларида Тошкентда яшаб, илмий ишлар олиб борган) ўз устози ишларини давом этдирди.
Амалиётда кўпроқ тўйинмаган Э.дан фойдаланилади. Уларда эриган модда концентрацияси тўйинган Э.дагига қараганда камроқ бўлади. Эритмада эриган модда миқдори эритма концентрациясини белгилайди. Эриган модда миқдори кўп бўлган Э. концентрланган Э., кам эриган (концентрацияси нисбатан кам бўлган) Э. суюлтирилган Э. дейилади.
Э. одам, ҳайвон ва ўсимликлар ҳаётида муҳим роль ўйнайди. Озиқовқатлар ҳазм қилинишидан олдин Э.га ўтказилади. Барча физиологик суюкликлар Э.дан иборат. Э. ўсимликларнинг ўсишида ва ҳосилдорлигининг ошишида муҳим аҳамиятга эга. Ўсимликлар ҳосилини Э.га ўтказиш саноат технологиясининг асосидир. Денгиз, океан, дарё, кўл сувлари ҳам Э., уларни тузлардан тозалаш, кимёвий ишлаш ва бошқалар ҳам Э. технологияси билан боғлиқ. Полимерлар, локбўёқлар, сирт фаол моддалар, совун ва бошқалар кўп тоннажли маҳсулотлар ҳам Э. билан боғлиқлиги уларнинг халқ хўжалигида тутган ўрни муҳимлигидан далолат беради.
Ад:. Современнме проблемм химии растворов, М., 1986; Фиалков Ю.Я., Растворитель как средство управления химическим процессом, М., 1988.
Қудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.