Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Erituvçilar

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–187-b. — ziyouz.com

    Erituvçilar — turli moddalarni özida erita oladigan kimyoviy birikmalar yoki ularning aralaşmalari. Suv, spirt, kislota, işqor, efirlar, benzol, toluol, ksilol yoki ularning aralaşmalari E.ga misol böla oladi. E. xossalari (mas, uçuvçanligi, yopişqoqligi, ziçligi, dielektrik doimiysi yoki kimyoviy faolligi)ga köra sinflanadi. Birinçi navbatda, E. ning kimyoviy xossalari, ayniqsa, ularning zaharli yoki zaharli emasligiga e'tibor beriladi. Standart erituvçi sifatida suv olinadi. Şu asnoda E.ni kislotali, işqoriy va amfoter xossalarga bölinadi. Ma'lumki, suv kimyoviy reaksiyalarda vodorod kationi — N* ni uzatib kislota rolida bölişi yoki bunday kationni asos sifatida biriktirib olib, N 0+ ga ayla-

    3 nişi mumkin. Demak, suv özida qanday modda eritilganiga qarab kislota yoki işqor örnida böla oladi. Suvni deyarli ideal amfoter erituvçi deb qabul qiliş mumkin. Suvning mana şunday universal xossalariga asoslanib, unga nisbatan işqor rolida böluvçi E. kislotali erituvçilar, suvni E.ga nisbatan kislota deb hisoblanganda esa işqoriy erituvçilar deyiladi. Bunday sinflaşda eritmalar hosil bölişida rol öynaydigan funksional guruhlar elektronlari harakati hisobga olinadi. Şu bois elektron juftini beruvçi erigan modda molekulasi işqoriy (donor) erituvçi sifatida belgilanadi. Anilin, piridin, dimetilsulfoksid, oddiy va murakkab efirlar donor E. vakillari hisoblanadi. Erigan moddaning elektron juftini qabul qiluvçi erituvçi kislotali yoki akseptor E. hisoblanadi. Bularga karbokislotalar, fenollar, kislotalarning xlorangidridlari kiradi. Kislotali E.ga töla almaşinmagan galogen hosilali alifatik uglevodorodlar (xloroform, dixloretan) ham kiritiladi. Spirtlar va ketonlar suvsiz amfoter E. hisoblanadi. Geksan, uglerod sulfid va tetraxlormetan «inert E.» qatoriga kiradi.

    E.ni tanlaşda ularning dielektrik ötkazuvçanligi kabi fizik xossasidan foydalaniladi. Bunda E.ning past qutbliligi (2 dan 12 gaça) va yuqori qutbliligi (50 dan yuqori) hisobga olinadi. Suvda bu miqdor 78 ni, benzolda esa jami 2,3 ni taşkil qiladi. Tajribalar şuni körsatdiki, 2 turli zaryadlar yoki 2 dipol molekulalar suvli muhitda vakuumdagiga nisbatan deyarli 80 marta kam energiya bilan ta'sirlaşadi. Benzolda esa ta'sirlaşuv energiyasi 2 baravar kamayadi, xolos. Şu sababli suv yuqori qutbli E. qatoriga kiritiladi. Bu borada propilenkarbonat, gidrazin, formamid va sulfat kislota suvga yaqinroq turadi.

    E.dan qadimdan foydalanib kelinadi. E.ning köplari sanoat miqyosida işlab çiqariladi, E. işlatilmaydigan yoki foydalanilmaydigan sohani topiş qiyin. 21-asrda E.dan kimyoviy jarayonlarni boşqarişda keng foydalanila boşlandi. Erituvçining xilini va xossalarini bilgan holda ixtiyoriy reaksiyalarni amalga oşiriş mumkin. E.dan foydalanib, elektroliz jarayonida alyuminiyni past tralarda ajratib oliş muammosi hal qilindi. Mana şu yöl bilan alyuminiyli himoya va manzarali qoplamalar ham olina boşlandi. Atseton, atsetonitril, benzol, dietilefir, dimetilatsetamid, dioksan, sirka kislota, etanol, formamid, metanol, nitrobenzol, piridin, tetraxlormetan, xloroform, etilatsetat, siklogeksan, metiletilketon, oktan, skipidar, uglerodsulfid, tetralin, tributilfosfat va boşqalar turli xil E. sanoat va xalq xöjaligida muhim ahamiyatga ega.

    Ad.:Entelis S.G.,Tiger R.P.,Kinetika reaksiy v jidkoy faze, M., 1973; Fialkov Yu.Ya., Rastvoritelkaksredstvo upravleniya ximiçeskim protsessom, M., 1988.

    Qudrat Axmerov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЭРИТУВЧИЛАР — турли моддаларни ўзида эрита оладиган кимёвий бирикмалар ёки уларнинг аралашмалари. Сув, спирт, кислота, ишқор, эфирлар, бензол, толуол, ксилол ёки уларнинг аралашмалари Э.га мисол бўла олади. Э. хоссалари (мас, учувчанлиги, ёпишқоқлиги, зичлиги, диэлектрик доимийси ёки кимёвий фаоллиги)га кўра синфланади. Биринчи навбатда, Э. нинг кимёвий хоссалари, айниқса, уларнинг заҳарли ёки заҳарли эмаслигига эътибор берилади. Стандарт эритувчи сифатида сув олинади. Шу аснода Э.ни кислотали, ишқорий ва амфотер хоссаларга бўлинади. Маълумки, сув кимёвий реакцияларда водород катиони — Н* ни узатиб кислота ролида бўлиши ёки бундай катионни асос сифатида бириктириб олиб, Н 0+ га айла-

    3 ниши мумкин. Демак, сув ўзида қандай модда эритилганига қараб кислота ёки ишқор ўрнида бўла олади. Сувни деярли идеал амфотер эритувчи деб қабул қилиш мумкин. Сувнинг мана шундай универсал хоссаларига асосланиб, унга нисбатан ишқор ролида бўлувчи Э. кислотали эритувчилар, сувни Э.га нисбатан кислота деб ҳисобланганда эса ишқорий эритувчилар дейилади. Бундай синфлашда эритмалар ҳосил бўлишида роль ўйнайдиган функционал гуруҳлар электронлари ҳаракати ҳисобга олинади. Шу боис электрон жуфтини берувчи эриган модда молекуласи ишқорий (донор) эритувчи сифатида белгиланади. Анилин, пиридин, диметилсульфоксид, оддий ва мураккаб эфирлар донор Э. вакиллари ҳисобланади. Эриган модданинг электрон жуфтини қабул қилувчи эритувчи кислотали ёки акцептор Э. ҳисобланади. Буларга карбокислоталар, феноллар, кислоталарнинг хлорангидридлари киради. Кислотали Э.га тўла алмашинмаган галоген ҳосилали алифатик углеводородлар (хлороформ, дихлорэтан) ҳам киритилади. Спиртлар ва кетонлар сувсиз амфотер Э. ҳисобланади. Гексан, углерод сульфид ва тетрахлорметан «инерт Э.» қаторига киради.

    Э.ни танлашда уларнинг диэлектрик ўтказувчанлиги каби физик хоссасидан фойдаланилади. Бунда Э.нинг паст қутблилиги (2 дан 12 гача) ва юқори қутблилиги (50 дан юқори) ҳисобга олинади. Сувда бу миқдор 78 ни, бензолда эса жами 2,3 ни ташкил қилади. Тажрибалар шуни кўрсатдики, 2 турли зарядлар ёки 2 дипол молекулалар сувли муҳитда вакуумдагига нисбатан деярли 80 марта кам энергия билан таъсирлашади. Бензолда эса таъсирлашув энергияси 2 баравар камаяди, холос. Шу сабабли сув юқори қутбли Э. қаторига киритилади. Бу борада пропиленкарбонат, гидразин, формамид ва сульфат кислота сувга яқинроқ туради.

    Э.дан қадимдан фойдаланиб келинади. Э.нинг кўплари саноат миқёсида ишлаб чиқарилади, Э. ишлатилмайдиган ёки фойдаланилмайдиган соҳани топиш қийин. 21-асрда Э.дан кимёвий жараёнларни бошқаришда кенг фойдаланила бошланди. Эритувчининг хилини ва хоссаларини билган ҳолда ихтиёрий реакцияларни амалга ошириш мумкин. Э.дан фойдаланиб, электролиз жараёнида алюминийни паст траларда ажратиб олиш муаммоси ҳал қилинди. Мана шу йўл билан алюминийли ҳимоя ва манзарали қопламалар ҳам олина бошланди. Ацетон, ацетонитрил, бензол, диэтилэфир, диметилацетамид, диоксан, сирка кислота, этанол, формамид, метанол, нитробензол, пиридин, тетрахлорметан, хлороформ, этилацетат, циклогексан, метилэтилкетон, октан, скипидар, углеродсульфид, тетралин, трибутилфосфат ва бошқалар турли хил Э. саноат ва халқ хўжалигида муҳим аҳамиятга эга.

    Ад.:Энтелис С.Г.,Тигер Р.П.,Кинетика реакций в жидкой фазе, М., 1973; Фиалков Ю.Я., Растворителькаксредство управления химическим процессом, М., 1988.

    Қудрат Ахмеров.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.