Erkin iktisodiy zonalar

Erkin iktisodiy zonalar davlatlararo kelişuvlarga yoki maxsus qonunlarga muvofiq, xöjalik va taşqi iqtisodiy faoliyat bilan şuğullaniş uçun imtiyozli soliq, moliya, huquqiy şaroitlar joriy qilinadigan muayyan hududlar. Xorijiy va mahalliy tadbirkorlarni jalb etiş maqsadlarida taşkil etiladi va ularda zarur işlab çiqariş va iş yuritiş infratuzilmasi barpo etiladi. E.i.z. köp hollarda davlatlararo tutaş hududlarda (bir neça davlatlarning çegaralari tutaşgan hudud), xalqaro aeroportlar, port şaharlarda yoki transport yöllari tutaşgan hududlarda taşkil etiladi.

E.i.z.da alohida xalqaro huquqiy status joriy etiladi. Lekin u qayerda joylaşişidan qat'i nazar, şu mamlakatning ajralmas bölagi hisoblanadi, barça amaliyotlar (yer ajratiş, firma va kompaniyalarni taşkil etiş, çegaradan yuklarni, tovarlarni olib kiriş va olib çiqiş, boj tölovlari, soliq tölovlari böyiça imtiyozlar, qaysi valyuta yoki valyutalar tölov vositasini ötaşi, hududni boşqariş tartibi va boşqalar) qabul qilingan qoidalar asosida tezkorlik bilan bajariladi. E.i.z.ni taşkil etişdan maqsad köplab yangi texnologiya, investitsiyalarni jalb qilib, rivojlangan iqtisodiy makon yaratiş va şu yöl bilan mamlakat iqtisodiyotini tezkorlik bilan rivojlantirişdir.

E.i.z.ni hozirgi zamon iqtisodiy integratsiya jarayonlarining mahsuli, deb qaraş unçalik töğri emas. Uning tarixi juda köhna. E.i.z. tarixi mil. boşlariga borib taqaladi. qadimiy finikiyaliklar, yunonlar va rimliklar savdo işlarini rivojlantiriş maqsadida çet el savdo kemalarining öz portlariga erkin kiribçiqişini va ularning xavfsizligini ta'minlaganlar. 16 va 17-asrlarda Yevropaning qator şaharlari özlarini «erkin savdo şaharlari» deb e'lon qilganlar. Buyuk Amir Temur davrida Samarqand ana şunday erkin savdo markazi bölgan, mamlakatning barça karvon yöllari hokimiyat himoyasiga olingan.

E.i.z ning har xil turlari mavjud: erkin omborxonalar, erkin bojxonalar zonalari, ilmiytexnika zonalari. Ular AQŞda texnoparklar, Yaponiyada texnopolislar deb ataladi. Şuningdek, maxsus iqtisodiy zonalar (asosan, eksportga ixtisoslaşgan) ham mavjud. Dastlabki E.i.z.lardan biri Irlandiyada «Şennon» aeroportida (1959) taşkil etilgan edi. Keyinroq şunday zona Angliyadagi «DogAylend» aeroportida paydo böldi. Ba'zi E.i.z,lar ança yirik hududlarda taşkil etiladi. Mas, Braziliyadagi Manaus, Xitoydagi maxsus iqtisodiy hudud «Şenjen» va boşqalar şunday zonalardir. Jahon amaliyotida E.i.z.lar rivojlangan (Buyuk Britaniya, Germaniya, Niderlandiya, AQŞ va boşqalar), şuningdek, rivojlanayotgan (Braziliya, Koreya Respublikasi, Malayziya va boşqalar) mamlakatlarida ham taşkil etildi. E.i.z.ga çet el kapitalini jalb qiliş Xitoy siyosatida ança keng qöllanildi. 20-asr oxirlarida E.i.z.lar Birlaşgan Arab amirliklari, Rossiya va Polşada taşkil etildi. Rossiya va Xitoy hamkorligida taşkil etilgan Blyagovaniçensk — Xeyxe, Qora dengiz böyi, Kaliningrad viloyatidagi «Yantar» E.i.z.lari ham şunday makonlardir. Hozir jahonda 600 dan ortiq E.i.z. mavjud.

Özbekistonda E.i.z. ğoyasi milliy iqtisodiyot taraqqiyoti uçun ijobiy baholandi. Şu bois 1996 yilning 25 apr.da mamlakat parlamenti Özbekiston Respublikasining «Erkin iqtisodiy zonalar töğrisida» qonunini qabul qildi. Bu qonun çet el investitsiyalari, savdo va sanoat sohalarining rivojlanişi, aholini iş bilan ta'minlaşni yaxşilaş uçun qulay şaroit yaratişga meyoriyhuquqiy asos yaratdi.

Nurislom Töxliyev.