Erkinlik

Erkinlik — kişining öz istagi böyiça iş tutişi. E. tuşunçasi huquqşunoslik, siyosatşunoslik, etika, estetika kabi ijtimoiy bilim sohalarida keng işlatiladi. Mas, vijdon erkinligi, söz erkinligi, matbuot erkinligi va h.k. E. — boşboşdoqlikni emas, jamiyatdagi muayyan tartibni ifodalaydi. E. insonning jamiyat oldidagi vazifani bajarişni erkin, ixtiyoriy tanlaşidir. E. insonning siyosiy, ma'naviy ta'qibdan, zöravonlikdan himoyalanganligini bildiradi. E. öz baxtini özi yaratiş vositasi bölib, insonning özligini anglaş darajasini ifodalaydi.

Inson erkinligi obyektiv şartşaroit va vaziyatga boğliqdir. U mavhum emas, u doimo konkretdir. Şaxs muayyan şaroit va vaziyatda tayin imkoniyatga tayanib aniq maqsadiga erişadi. Ammo, şaroit, vaziyat va imkoniyatlarga hamma ham bir xilda ega bölmasligi mumkin. Maqsadga erişişda kimgadir şartşaroit, kimgadir maqsadga erişiş vositasi, kimgadir imkoniyat yetişmay qoladi. Muayyan vaziyatda va şartşaroitda kimdir maqsadga erişiş uçun E.ka ega bölişi yoki kimdir undan mahrum bölişi mumkin. Şaxsning erkinligini oşiruvçi omillarga u egallagan bilim va tajriba kiradi. Islom ta'limotida insonga erkin bölişi uçun aqlidrok berilgan deb aytiladi. Abu Mansur Moturidiy islomdagi iroda erkinligini şarhlab, insonga berilgan aqlidrok unga öz xatti-harakatida yaxşilik va yomonlikni, halol va haromni, savob va gunohni, töğri yoki egri yölni tanlaş erkinligini berdi, bizning kelajagimiz şu yöllardan qay birini tanlay olişimizga boğliq, deb uqtirgan. Inson erkin ongli faoliyati bilan hayvondan farq qiladi. Hayvonlar şartşaroit va vaziyatga qaramdir. Inson esa ongli ravişda maqsadga erişiş yölini izlaydi.