Ernst Max
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 307–308-b. — ziyouz.com
Max Ernst MAX (Mach) Ernst (1838.18.2, Moraviya — 1916.19.2, Myunxen yaqinidagi Xar ş.) — avstriyalik faylasuf, fizik. Venauntida privatdotsent (1861), Grats untida fizika prof. (1864), Pragadagi nemis untida fizika prof. va rektor (1867), Vena untida falsa-fa prof. (1895—1901). M. fizika va falsafa sohasida yirik tadqiqotlar olib borgan. Uning ilmiy ğoyalari nazariy mexanika, optika, akustika, kosmologiya va biliş nazariyasida salmokli örin egallaydi. M. tom ma'noda klassik mexanikaga asoslangan olamning ilmiy manzarasini özgartirişga kirişgan jur'atli olimlardan biri. A. Eynşteyn nisbiylik nazariyasini kaşf etişda öziga M.ning asarlari katta yordam berganligini ta'kidlagan. «Mexanika. Rivojlanişining tarixiytanqidiy oçerki» asarida I. Nyutonning vaqt, fazo va harakat haqidagi qaraşlarini tanqidiy tahlil etib, ularning mutlaqyaigi haqidagi ğoyaning biryoqlama ekanligini ilmiy asoslaydi va inersial sistemalarning Koinotning umumiy massasi b-n belgilanişini ta'kidlovçi «Max prinsipi»ni ilgari suradi. Bu prinsip hoz. zamon kosmologiyasida ham muhim ahamiyatga ega bölib, unda fazo-vaqt kontinuumi metrikasi koinotda moddaning taqsimlanişiga boğliqdigini asoslovçi ğoya mujassamlaşgan. Bu ğoya umumiy nisbiylik nazariyasining bugungi kundagi taraqqiyoti uçun ham muhim evristik ahamiyatga egadir.
M. pozitivistik falsafaning 2- bosqiçi hisoblangan empiriokrititsizm falsafasining asosçilaridan biri sifatida klassik mexanikaning «absolyut fazo-vaqt» haqidagi tasavvurlariga relyativistik nuqtai nazarni qarama-qarşi qöyiş asosida voqelikni sezgilar majmuasi sifatida talqin etadi. M. tarafdorlari biliş va tajribaning tabiatini, subyekt va obyekt muammosini, «narsa», «substansiya» kategoriyalarining xususiyatlarini, voqelikning asosiy «elementlari»ning tabiatini, jismoniylik va ruhiylikning özaro munosabati va b. şu singari muammolarni yangiça tadqiq etişga kirişişdi. Ularning nuqtai nazariça, falsafaning vazifasi ilmiy biliş nazariyasini yaratişdan iborat. Maxistlar tabiatşunoslikda 19-a.ning oxiri va 20-a.ning boşlarida qilingan yirik kaşfiyotlar olamning ilmiy manzarasining tubdan özgarişiga sababçi bölişi b-n bir qatorda «materiya yoki moddiylikning aslida yöqligini isbotlaydi», degan xulosani yoqlab çiqişdi.
M. sababiyat, zaruriyat, substansiya tuşunçalarini «tajribadan» taşqari, «tajribada» bölmagan tuşunçalar sifatida talqin etgan. M. mansub bölgan empiriokratitsizm falsafasi 20-a. arafasida fizikadagi buyuk kaşfiyotlarni materializmga tayanmasdan yangiça tuşunişga yöl oçuvçi prin-siplarni ilgari surdi. Ammo bu prin-siplar yangi fizikaning mohiyatini anglaş uçun yetarli emas edi, çunki, mikrodunyo hodisalarini makroskopik tarzda talqin etiş obyektning asl mohiyatini anglaşga tösqinlik qilardi. Şu sababli pozitivizmning bu körinişi falsafa tarixida ötkinçi bir hodisa bölib qoldi, xolos. Asosiy asarlari: «Sezgilar tahlili», «Mexanika», «Biliş va yanglişiş» va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
MAX (Mach) Эрнст (1838.18.2, Моравия — 1916.19.2, Мюнхен яқинидаги Хар ш.) — австриялик файласуф, физик. Венаунтида приватдоцент (1861), Грац унтида физика проф. (1864), Прагадаги немис унтида физика проф. ва ректор (1867), Вена унтида фалса-фа проф. (1895—1901). М. физика ва фалсафа соҳасида йирик тадқиқотлар олиб борган. Унинг илмий ғоялари назарий механика, оптика, акустика, космология ва билиш назариясида салмокли ўрин эгаллайди. М. том маънода классик механикага асосланган оламнинг илмий манзарасини ўзгартиришга киришган журъатли олимлардан бири. А. Эйнштейн нисбийлик назариясини кашф этишда ўзига М.нинг асарлари катта ёрдам берганлигини таъкидлаган. «Механика. Ривожланишининг тарихийтанқидий очерки» асарида И. Ньютоннинг вақт, фазо ва ҳаракат ҳақидаги қарашларини танқидий таҳлил этиб, уларнинг мутлақяиги ҳақидаги ғоянинг бирёқлама эканлигини илмий асослайди ва инерциал системаларнинг Коинотнинг умумий массаси б-н белгиланишини таъкидловчи «Мах принципи»ни илгари суради. Бу принцип ҳоз. замон космологиясида ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлиб, унда фазо-вақт континууми метрикаси коинотда модданинг тақсимланишига боғлиқдигини асословчи ғоя мужассамлашган. Бу ғоя умумий нисбийлик назариясининг бугунги кундаги тараққиёти учун ҳам муҳим эвристик аҳамиятга эгадир.
М. позитивистик фалсафанинг 2- босқичи ҳисобланган эмпириокритицизм фалсафасининг асосчиларидан бири сифатида классик механиканинг «абсолют фазо-вақт» ҳақидаги тасаввурларига релятивистик нуқтаи назарни қарама-қарши қўйиш асосида воқеликни сезгилар мажмуаси сифатида талқин этади. М. тарафдорлари билиш ва тажрибанинг табиатини, субъект ва объект муаммосини, «нарса», «субстанция» категорияларининг хусусиятларини, воқеликнинг асосий «элементлари»нинг табиатини, жисмонийлик ва руҳийликнинг ўзаро муносабати ва б. шу сингари муаммоларни янгича тадқиқ этишга киришишди. Уларнинг нуқтаи назарича, фалсафанинг вазифаси илмий билиш назариясини яратишдан иборат. Махистлар табиатшуносликда 19-а.нинг охири ва 20-а.нинг бошларида қилинган йирик кашфиётлар оламнинг илмий манзарасининг тубдан ўзгаришига сабабчи бўлиши б-н бир қаторда «материя ёки моддийликнинг аслида йўқлигини исботлайди», деган хулосани ёқлаб чиқишди.
М. сабабият, зарурият, субстанция тушунчаларини «тажрибадан» ташқари, «тажрибада» бўлмаган тушунчалар сифатида талқин этган. М. мансуб бўлган эмпириократицизм фалсафаси 20-а. арафасида физикадаги буюк кашфиётларни материализмга таянмасдан янгича тушунишга йўл очувчи прин-ципларни илгари сурди. Аммо бу прин-циплар янги физиканинг моҳиятини англаш учун етарли эмас эди, чунки, микродунё ҳодисаларини макроскопик тарзда талқин этиш объектнинг асл моҳиятини англашга тўсқинлик қиларди. Шу сабабли позитивизмнинг бу кўриниши фалсафа тарихида ўткинчи бир ҳодиса бўлиб қолди, холос. Асосий асарлари: «Сезгилар таҳлили», «Механика», «Билиш ва янглишиш» ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.