Ernst Rezerford
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 135-b. — ziyouz.com
Rezerford Ernst REZERFORD (Rutherford) Ernst (1871.30.8, Braytuoter, Yangi Zelandiya — 1937.19.10, Kembrij) — ingliz fizigi; radioaktivlik va atomning tuzilişi töğrisidagi ta'limot asosçilaridan biri. London Qirollik jamiyati a'zosi (1903 y.dan). R. 1907— 19 y.lar Mançester, 1919 y.dan Kembrij un-ti prof. va bir vaqtning özida Kavendiş lab. direktori. R. 1903 y.da F. Soddi b-n birgalikda radioaktiv yemiriliş nazariyasini yaratdi va bir element atomining boşka element atomiga aylanişini isbotlab berdi. 1911 y.da atomning Quyoş sistemasiga öxşaş planetar modelini yaratdi. Şu modelga asoslanib 1913 y.da N Bor atom tuzilişining kvant nazariyasini va spektrlar nazariyasini yaratdi. 1919 y.da azotni kislorodga aylantirgan birinçi sun'iy yadro reaksiyasini amalga oşirdi; bu b-n hozirgi zamon yadro fizikasiga asos soldi. Şu vaqtdan boşlab R. atom yadrolarini tezkor zarralar ta'sirida sun'iy yöl b-n özgartiriş masalalari b-n şuğullana boşladi. 1921 y.da u neytral zarralar — neytronlarning mavjudligi töğrisidagi fikrni örtaga taşladi. 1932 y.da R.ning şogirdi J. Çedvik neytroni kaşf qildi.
R. köpgina fiziklar (G. Mozli, J. Çedvik, J.D. Kokroft, M.L. E.Olifant, N. Bor, X. Geyger, O. Gan, P.L.AGyapitsa va b.)ni tarbiyalab yetiştirdi. Nobel mukofoti laureati (1908).
Ad.: Rezerford — uçyoniy i uçitel, M., 1973; Bekjonov R., Xoliqov A., Atom dunyosiga «darça» oçgan olim [Ernest Rezerford], T., 1972.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕЗЕРФОРД (Rutherford) Эрнст (1871.30.8, Брайтуотер, Янги Зеландия — 1937.19.10, Кембриж) — инглиз физиги; радиоактивлик ва атомнинг тузилиши тўғрисидаги таълимот асосчиларидан бири. Лондон Қироллик жамияти аъзоси (1903 й.дан). Р. 1907— 19 й.лар Манчестер, 1919 й.дан Кембриж ун-ти проф. ва бир вақтнинг ўзида Кавендиш лаб. директори. Р. 1903 й.да Ф. Содди б-н биргаликда радиоактив емирилиш назариясини яратди ва бир элемент атомининг бошка элемент атомига айланишини исботлаб берди. 1911 й.да атомнинг Қуёш системасига ўхшаш планетар моделини яратди. Шу моделга асосланиб 1913 й.да Н Бор атом тузилишининг квант назариясини ва спектрлар назариясини яратди. 1919 й.да азотни кислородга айлантирган биринчи сунъий ядро реакциясини амалга оширди; бу б-н ҳозирги замон ядро физикасига асос солди. Шу вақтдан бошлаб Р. атом ядроларини тезкор зарралар таъсирида сунъий йўл б-н ўзгартириш масалалари б-н шуғуллана бошлади. 1921 й.да у нейтрал зарралар — нейтронларнинг мавжудлиги тўғрисидаги фикрни ўртага ташлади. 1932 й.да Р.нинг шогирди Ж. Чедвик нейтрони кашф қилди.
Р. кўпгина физиклар (Г. Мозли, Ж. Чедвик, Ж.Д. Кокрофт, М.Л. Э.Олифант, Н. Бор, X. Гейгер, О. Ган, П.Л.АГяпица ва б.)ни тарбиялаб етиштирди. Нобель мукофоти лауреати (1908).
Ад.: Резерфорд — учёный и учитель, М., 1973; Бекжонов Р., Холиқов А., Атом дунёсига «дарча» очган олим [Эрнест Резерфорд], Т., 1972.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.