Eron toğligi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205–206-b. — ziyouz.com
Eron toğligi — Ğarbiy Osiyodagi yirik toğlik, asosan, Eronda, şuningdek, Afğoniston va Pokistonda, qisman Iroq va Turkmaniston jan. da. Ğarbda Mesopotamiya pasttekisligi va şarqda Hind vodiysi oraliğida joylaşgan. Uzunligi ğarbdan şarqqa 2500 km, şim.dan janubga 1500 km ga çözilgan, maid. 2,7 mln. km2. E.t. alphimolay geosinklinal oblastida alp orogenezi natijasida vujudga kelgan. Relyefi murakkab, burmali va burmalipalaxsali toğlar bilan birga ular orasida akkumulyativ tekisliklar ham uçraydi. Keng içki yassitoğliklar (bal. 500 m dan 2000 m gaça) şim.dan Elburs (bal. 5604 m), Turkmaniston-Xuroson, Paropamiz, Hindukuşning ğarbiy tizmalari bilan, jan.dan Zagros, Makron, Sulaymon toğlari bilan öralğan. Yassitoğliklar içki qismida berk botiqdar, çekkalarida Daşti Kavir, Daşti Marğo, Daşti Lut va boşqalar qumli çöllar, şörxoklar bor. Çölli botiqlar qir va toğlar (Köhirud, Şarqiy Eron va boşqalar) bilan ajralgan. Iqlimi subtropik kontinental, quruq iqlim. Içki yassitoğliklarda yillik yoğin 100 mm, toğlarda 500 mm gaça, Sulaymon va Elburs toğlarining taşqariga qaragan yon bağirlarida 1000—2000 mm gaça. Daryolari (Hilmand, Safedrud, Hirirud va boşqalar) kamsuv, qisqa, asosan, suğorişda foydalaniladi. Ösimliklari çala çöl va çöl hamda quruq daştga xos. Şarqiy yon bagirlarida savanna, siyrak örmonlar, şim. yon bağirlarida sernam keng bargli subtropik örmonlar bor. Tuproği, asosan, böz tuproq. Hayvonot dunyosida sudralib yuruvçilar, haşarotlar va örgimçaklar keng tarqalgan. Voha dehqonçiligi va yaylov çorvaçiligi bilan şuğullaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭРОН ТОҒЛИГИ — Ғарбий Осиёдаги йирик тоғлик, асосан, Эронда, шунингдек, Афғонистон ва Покистонда, қисман Ироқ ва Туркманистон жан. да. Ғарбда Месопотамия пасттекислиги ва шарқда Ҳинд водийси оралиғида жойлашган. Узунлиги ғарбдан шарққа 2500 км, шим.дан жанубга 1500 км га чўзилган, маид. 2,7 млн. км2. Э.т. альпҳимолай геосинклиналь областида альп орогенези натижасида вужудга келган. Рельефи мураккаб, бурмали ва бурмалипалахсали тоғлар билан бирга улар орасида аккумулятив текисликлар ҳам учрайди. Кенг ички ясситоғликлар (бал. 500 м дан 2000 м гача) шим.дан Эльбурс (бал. 5604 м), Туркманистон-Хуросон, Паропамиз, Ҳиндукушнинг ғарбий тизмалари билан, жан.дан Загрос, Макрон, Сулаймон тоғлари билан ўралған. Ясситоғликлар ички қисмида берк ботиқдар, чеккаларида Дашти Кавир, Дашти Марғо, Дашти Лут ва бошқалар қумли чўллар, шўрхоклар бор. Чўлли ботиқлар қир ва тоғлар (Кўҳируд, Шарқий Эрон ва бошқалар) билан ажралган. Иқлими субтропик континентал, қуруқ иқлим. Ички ясситоғликларда йиллик ёғин 100 мм, тоғларда 500 мм гача, Сулаймон ва Эльбурс тоғларининг ташқарига қараган ён бағирларида 1000—2000 мм гача. Дарёлари (Ҳилманд, Сафедруд, Ҳирируд ва бошқалар) камсув, қисқа, асосан, суғоришда фойдаланилади. Ўсимликлари чала чўл ва чўл ҳамда қуруқ даштга хос. Шарқий ён багирларида саванна, сийрак ўрмонлар, шим. ён бағирларида сернам кенг баргли субтропик ўрмонлар бор. Тупроғи, асосан, бўз тупроқ. Ҳайвонот дунёсида судралиб юрувчилар, ҳашаротлар ва ўргимчаклар кенг тарқалган. Воҳа деҳқончилиги ва яйлов чорвачилиги билан шуғулланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.