Eroniy tillar

Eroniy tillar — hindevropa tillari oilasining hinderon tarmoğiga mansub tillar guruhi. Asosan, Eron, Afğoniston, Tojikiston, şuningdek, Turkiya, Iroq, Suriya, Pokiston va Hindistonning ba'zi hududlarida, RFning Şim. Osetiya— Alaniya Respublikasida, Gruziyaning Janubiy Osetiya muxtor viloyatida, Kavkaz va Örta Osiyoning boşqa ayrim yerlarida tarqalgan. Avvalroq Şim. Qora dengiz böylari, Turkmaniston, Şarqiy Turkiston, Şarqiy Pomirda ham alohida tarqaliş markazlari bölgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 100 mln. kişiga yaqin (20- asr oxirlari).

Tarixiy-genetik tasnif böyiça E.t. 2 asosiy guruhga bölinadi: ğarbiy va şarqiy; ularning har biri, öz navbatida, şim. va jan. guruhçalarga ajraladi . Şim.ğarbiy E.t.ga midiya tili va parfiya tili kabi ölik tillar hamda kurd, baluj, gilon, mozandaron, toliş kabi jonli tillar, şuningdek, Eron, Iroq, Turkiyadagi bir qança mayda, yozuvsiz tillar, paraçi va ormuri tillari kiradi. Janubiy ğarbiy E.t. ga qadimiy fors va örta fors kabi ölik tillar hamda fors, tojik, dari (forsi kobuliy), xazora, kumzari kabi jonli tillar, Erondagi boşqa bir qança mayda til va lahjalar kiradi. Şim.şarqiy E.t.ga skif, alan, suğd, xorazmiy singari ölik tillar hamda osetin, yağnob kabi jonli tillar kiradi. Janubiy şarqiy E.t.ga baqtriya tili, sak tillari kabi ölik tillar hamda puştu (afğon) tili va bir qança til guruhlarini qamrab olgan pomir tillari, boşqa jonli tillar kiradi. Ölik tilga aylangan avesto tilida ham ğarbiy, ham şarqiy E.t.ning belgilari mavjud bölgan.

E.t. tipologik jihatdan bir xil emas. qadimiy (ölik) va hoz. (jonli) E.t. hamda garbiy yoki şarqiy guruhçalarga mansub E.t. özaro ma'lum fonetik, grammatik va leksik öziga xosliklarga ega. Ayrim ölik va jonli E.t.ning xususiy lingvistik jihatlari haqida qarang: parfiya tili, skif tili, suğd tili, xorazmiy tili; baluj tili, dari tili, kurd tili, osetin tili, pomir tillari, puştu tili, tojik tili, fors tili.

E.t.ning tarixi şartli ravişda 3 davrga bölinadi: 1) qadimiy (mil. av. 2-ming yillik boşlaridan mil. av. 4—3-asrlargaça) — midiya, avesto, qadimiy fors, skif tillari; 2) örta (mil. av. 4—3-asrlardan mil. 8—9-asrlargaça) — örta fors (pahlaviy), parfiya, baqtriya, suğd, alan tillari; 3) yangi (mil. 8—9-asrlardan) — fors, tojik, puştu, dari, osetin, kurd va yozuvsiz pomir tillari. Bu tasnif ekstralingvistik (madaniytarixiy va boşqalar) belgilarga asoslangan. Lingvistik belgilarga qarab esa 2 davr farqlanadi: qadimiy (qad. fors, avesto, midiya, skif tillari) va keyingi (boşqa barça tillar).

Qad. fors tilining ilk yozma yodgorliklari mil. av. 6-asrga mansub bölib, mixxatdya yozilgan. Asrlar mobaynida oğzaki yaşab kelgan avestoviy matnlar taxm. mil. 4-asrda örta fors yozuvi asosidagi maxsus alifboda köçirilgan. Örta fors (mil. 2—3-asrlar), parfiya (mil. av. 1-asr), suğd (mil. 4-asr) va qisman xorazmiy (mil. av. 3-asr) tillaridagi yodgorliklar oromiy yozuvining turli körinişlarida bitilgan (xorazmiyça matnlarning bir qismi arab yozuvida 12—13-asrlarda yozilgan arabça matnlar tarkibida ham uçraydi). Xötansak tili (mil. 7-asr) brahmining bir turidan; baqtriya tili (mil. 2-asr) yunon alifbosidan foydalangan; fors, dari, puştu, baluj tillarida turli özgarişlarga uçragan arab alifbosidan, tojik, osetin, tot tillarida esa rus alifbosidan foydalaniladi. Kurdlar, yaşaş şaroitlaridan kelib çiqib, rus (Zakavkazye), lotin (Suriya va Iroq) va arab yozuvlaridan foydalanadilar. Boşqa E.t. öz yozuviga ega emas.

Ad.: Oranskiy I. M., Vvedeniye v iranskuyu filologiyu, M., 1960; Oranskiy I . M ., Iranskiye yazmki v istoriçeskom osveşenii, M., 1979; Osnovn iranskogo yazmkoznaniya, kn. 1—4, M., 1979—87.

Anvar Ismoilov.