Ertak

Ertak — xayaq oğzaki poetik ijodining asosiy janrlaridan biri; töqima va uydirmaga asoslangan sehrlisarguzaşt va maişiy xarakterdagi epik badiiy asar. Asosan, nasr şaklida yaratilgan. M. Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asarida etuk şaklida uçraydi va biror voqeani oğzaki tarzda hikoya qiliş ma'nosini bildiradi. E. Surxondaryo, Samarqand, Farğona özbeklari orasida matal, Buxoro atrofidagi tuman va qişloqlarda uşuk, Xorazmda varsaqi, Toşkent şahri va uning atrofida çöpçak deb ataladi. E. hayot haqiqatining xayoliy va hayotiy uydirmalar asosida tasvirlanganligi, tilsim va sehr vositalariga asoslanişi, voqea va harakatlarning ajoyibğaroyib holatlarda keçişi, qahramonlarning ğayritabiiy jasorati bilan folklorning boşqa janrlaridan farq qiladi. E.larda uydirma muhim mezon bölib, syujet voqealarining asosini taşkil etadi, syujet çiziğidagi dinamik harakatning konflikt yeçimini ta'minlaydi. Uydirmalarning turli xil namunalari ta'limiyestetik funksiyani bajaradi, janr komponenti sifatida öziga xos badiiy tasvir vositasi bölib xizmat qiladi. Uydirmalar voqea va hodisalarni hayotda bölişi mumkin bölmagan yoki mavjud bölgan hodisalar tarzida tasvirlaydi. Xayoliy va hayotiy uydirmalarning iştiroki, syujet çiziğida tutgan örni va vazifasiga köra, E.ni 2 guruhga — xayoliy uydirmalar asos bölgan E., hayotiy uydirmalar asos bölgan E.larga böliş mumkin. Xayoliy uydirmalar asosidagi E. syujeti mö'jizali, sehrli; hayotiy uydirmalarga asoslangan E. syujeti esa hayotiy tarzda bölib, unda real voqea-hodisalar tasvirlanadi. E.da, asosan, uç maqsad hikoya qilinadi. Birinçisida ideal qahramonning jasorati, yovuz kuçlarga qarşi çiqib, xalq manfaatini himoya qilişi, ikkinçisida, asosan, boş qahramonning özga yurt malikalariga yoki parizodlariga oşiq bölib uylanişi, kasalga dori topişi, ajdar va devlar olib qoçgan kişilarni ozod qilişi, uçinçisida esa adolatsizlikka, zulmga qarşi çiqişi kabi maqsadlar bayon qilinadi. Birinçi maqsad pahlavonning faol harakati va ğayritabiiy kuçqudrati bilan amalga oşsa, ikkinçi maqsad passiv qahramonga yordam beruvçi tilsim vositalari yordamida, uçinçi maqsad esa boş qahramonning aqlidroki, tadbirkorligi bilan amalga oşadi.

E. janri obrazlar talqini, ğoyaviy mazmuni va konflikti, syujet va kompozitsiyasi, uydirmalarning örni va vazifasi, tili va uslubiga köra, şartli ravişda hayvonlar haqidagi E.lar, sehrli E.lar, maişiy E.lar, hajviy E.larga bölinadi.

Hayvonlar haqidagi E.larning bir turi majoziy E.lardir. Majoziy E.larning («Susanbil», «Böri bilan tulki», «Tulkining taqsimoti», «Ikki boyquş» va boşqalar) syujeti asosida köçma ma'no, allegorik obrazlar yotadi. Mas, laqmalik va qonxörlik böri orqali, ayyorlik va tilyoğlamaçilik tulki orqali ifodalangan.

Sehrli E.larda voqealar sehrjodu, fantastik uydirmalar asosiga qurilgan böladi. Bularda pahlavonlik va qahramonlik madh etiladi («Yalmoğiz», «Semurğ», «Devbaçça», «Kenja botir» va boşqalar). «Quloqboy», «Handalak polvon», «Uç yolğonda qirq yolğon» va boşqalar E.lar komik, ba'zilari hatto hajviy xarakterga ega. Mas, «Uç yolğonda qirq yolğon»da boş qahramon xalq orasida şuhrat topgan kal bölib, bu komik qahramonning «yolğon töqişi»dan zulm va jaholat, adolatsizlik kabi mavjud tuzumga xos illatlar qoralanadi, kişilardagi donişmandlik, tadbirkorlik kabi fazilatlar uluğlanadi.

Maişiy E.larda köproq zulm va adolatsizlik qoralanadi («Uç oğaini botirlar», «Oygul bilan Baxtiyor», «Tohir va Zuhra», «Farhod va Şirin», «Zolim podşo» va boşqalar). Mas, «Uç oğaini botirlar» ertagi odatdagidek ota nasihati bilan boşlanadi. Bunda ota kambağal, lekin hayot tajribalariga boy bölgan şaxs, boşqa variantlarida esa şoh bölib, öğillari şahzodalardir. Botirlar obrazida axloq va odobning yuksak namunasi, odamiylik, donişmandlik, jasurlik kabi sifatlar körinsa, şahzodalar qiyofasida molmulk töplaş yölida har qanday yomon niyatlardan qaytmaydigan yolğonçi, johil kişilar obrazi gavdalangan.

E.lar, asosan, didaktik vazifani bajaradi. E.larning «Ming bir keça», «Pançatantra» va boşqalar yaxşi namunalari, G.X. Andersen, V.Xauf, A.S.Puşkin kabilarning mumtoz adabiy E.lari jahon madaniyati xazinasiga kirgan.

Komiljon Imomov.