Erxard rejasi

Erxard rejasi — nemis iqtisodçisi, GFRning davlat va siyosiy arbobi Lyudvig Erxard (1897—1977) tomonidan olğa surilgan ijtimoiy bozor xöjaligi konsepsiyasi va neoliberalizm ğoyalariga asoslangan iqtisodiy islohotlar dasturi. E.r. Ğarbiy Germaniyaning «nemis mö'jizasi»ga erişiş imkonini bergan iqtisodiy islohotlar majmui bölib, unda 2jahrn uruşida vayronaga aylangan mamlakatni, izdan çiqqan iqtisodiyotni qayta tiklaş omillari belgilab berilgan. Bu reja 1948 yildan boşlab GFR kansleri K.Adenauer va L.Erxard hamkorligida mamlakat iqgisodiy siyosatining asosiy vazifasi sifatida qabul qilingan va amalga oşirilgan. E.r.ga köra, 1948 yil 21 iyunda mamlakatda asosiy muammo bölgan yuqori inflyatsiyani jilovlaş uçun öta keskin pul islohoti amalga oşirildi, eski reyxsmarka (RM) örniga yangi doyçmarka (DM) joriy qilindi. Bunda kişi boşiga 40 DM 1/1 nisbatda, qolgan mablağlar esa yangi valyutaga 1/10 nisbatda almaştirildi. Şuningdek, tijorat banklardagi jamğarmalarning katta qismi muzlatib qöyildi (1948 yilda 30% va 1949 yilda 70%). Ayni paytda GFR hukumati işlab çiqarişni qöllabquvvatlaş maqsadida amaldagi soliq stavkalarini keskin pasaytirdi, Nemis yerlari banki (GFR Davlat banki) esa majburiy zaxiralar meyorini pasaytirdi. Mazkur çoralar iqtisodiyotni keng miqyosda arzon kreditlar bilan ta'minlab berdi. 2-jahon uruşidan keyin AQŞning Ğarbiy Yevropani qayta tiklaşga qaratilgan Marşall rejasi doirasida GFRga ajratilgan 2,422 mlrd. AQŞ dollari miqdoridagi yordam ham E.r. ning muvaffaqiyatini ta'minladi. Ijtimoiy bozor xöjaligi modelida totalitar markazdan boşqariladigan iqtisodiyotdan keskin farqlanadigan usullar qöllanildi. Natijada qisqa muddatda GFR da iqtisodiy yuksaliş jarayonlari boşlandi. Jumladan, 1948 yil GFRda sanoat işlab çiqariş 50%, 1949 yilda esa 25% ösdi. 1953 yilga kelib GFR yalpi içki mahsulot, sanoat işlab çiqariş böyiça Ğarbiy Yevropaning iqtisodiy jihatdan eng kuçli mamlakatiga aylandi, nemis doyçmarkasi esa dunyoning qadrli valyutalari qatoridan joy oldi. E.r. bosqiçmabosqiç (1bosqiç 1948— 56 yillarda, 2bosqiç 1957—64 yillarda) amalga oşirildi. 1963— 67 yillarda GFR kansleri bölgan L.Erxard 1965 yilda GFRda «ijtimoiy bozor xöjaligi»ni barpo etiş dasturi nihoyasiga yetganligini e'lon qildi. E.r. va uning asosiy ğoyalari GFRda öz hayotiyligini körsatdi va boşqalar bir qança mamlakatlar (Şvetsiya, Finlyandiya va boşqalar)da keng qöllandi.

Qahramon Haqberdiyev.