Eşkak
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276-b. — ziyouz.com
Eşkak — qayiq va kemalarni harakatga keltiriş va boşqariş uçun xizmat qiladigan qurak yoki mexanizm. Qayiq E.lari uzun dastali yoğoç kurakdan iborat. Qayiqning kattakiçikligiga qarab, uni bir (tikka turib yoki ötirib), ikki, tört, olti, sakkiz va hokazo. E. bilan harakatlantiriş mumkin. Bunday E. qadimdan ma'lum. Ulardan jangovar kemalarda ham foydalanilgan (mas, Yunoniston, Karfagen, Rim, Finikiya va boşqalar). Rossiyada E.li kemalar harbiydengiz flotining ajralmas qismi bölgan (18—19-asrlar). Oxirgi marta E.li rus floti 1828—29 yillardagi rusturkuruşida qatnaşgan. Hozir ham istirohat boğlaridagi sayr qayiqlarida, sport qayiqlarida E. işlatiladi. E.ning ğildirak şaklidagi xili (E.ğildirak) ham bor. Bunday Elar 18-asrda buğmaşinasi yaratilganidan söng paydo bölgan kemalarda işlatilgan. Doira böylab joylaştirilgan va buriliş mexanizmi (ekssentrik) bilan tortqilar yordamida şarnirli biriktirilgan töğri törtburçak parrakdan iborat. Bunday E. kemaning örta yoki quyruq qismiga köndalangiga örnatiladi, uni buğ dvigateli harakatga keltiradi. Eng keng tarqalgan zamonaviy E.harakatlantirgiç E.vIn-t deb ataladi. U valga örnatilgan gupçakdan iborat. Gupçakdan bir-biridan bir xil masofada öqqa nisbatan ma'lum burçak ostida örnatilgan parraklar bor. Bunday E.ning yaxlit parrakli, gupçak bilan birga quyilgan va ştamplangan; parraklari olinadigan turlari bor. E. latun, bronza, çöyan, pölat, plastmassadan tayyorlanadi. Zamonaviy kemalarda asosan şunday E.lar işlatiladi. Ularni ham içki yonuv dvigateli, buğ turbinasi va boşqalar harakatlantiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭШКАК — қайиқ ва кемаларни ҳаракатга келтириш ва бошқариш учун хизмат қиладиган қурак ёки механизм. Қайиқ Э.лари узун дастали ёғоч куракдан иборат. Қайиқнинг каттакичиклигига қараб, уни бир (тикка туриб ёки ўтириб), икки, тўрт, олти, саккиз ва ҳоказо. Э. билан ҳаракатлантириш мумкин. Бундай Э. қадимдан маълум. Улардан жанговар кемаларда ҳам фойдаланилган (мас, Юнонистон, Карфаген, Рим, Финикия ва бошқалар). Россияда Э.ли кемалар ҳарбийденгиз флотининг ажралмас қисми бўлган (18—19-асрлар). Охирги марта Э.ли рус флоти 1828—29 йиллардаги рустуркурушида қатнашган. Ҳозир ҳам истироҳат боғларидаги сайр қайиқларида, спорт қайиқларида Э. ишлатилади. Э.нинг ғилдирак шаклидаги хили (Э.ғилдирак) ҳам бор. Бундай Элар 18-асрда буғмашинаси яратилганидан сўнг пайдо бўлган кемаларда ишлатилган. Доира бўйлаб жойлаштирилган ва бурилиш механизми (эксцентрик) билан тортқилар ёрдамида шарнирли бириктирилган тўғри тўртбурчак парракдан иборат. Бундай Э. кеманинг ўрта ёки қуйруқ қисмига кўндалангига ўрнатилади, уни буғ двигатели ҳаракатга келтиради. Энг кенг тарқалган замонавий Э.ҳаракатлантиргич Э.вИн-т деб аталади. У валга ўрнатилган гупчакдан иборат. Гупчакдан бир-биридан бир хил масофада ўққа нисбатан маълум бурчак остида ўрнатилган парраклар бор. Бундай Э.нинг яхлит парракли, гупчак билан бирга қуйилган ва штампланган; парраклари олинадиган турлари бор. Э. латун, бронза, чўян, пўлат, пластмассадан тайёрланади. Замонавий кемаларда асосан шундай Э.лар ишлатилади. Уларни ҳам ички ёнув двигатели, буғ турбинаси ва бошқалар ҳаракатлантиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.