Eski özbek tili

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–219-b. — ziyouz.com

Eski özbek tili — turkiy tillartşt qarluq guruhiga mansub tillardan biri; mahalliy turkiy lahjalar negizida özidan oldingi davrlar (mas, qoraxoniylar — 11 —12-asrlar; Oltin Örda — 13—14-asrlar)ning adabiylisoniy an'analari ta'siri ostida şakllangan va 14-asr 2-yarmidan 19-asr oxirlarigaça mavjud bölgan yozma kitobiy til. Özbek tili tarixini davrlaştiriş va bunda E.ö.t.ning örni va qaysi davr (yillar)ni qamrab olişi haqida yagona fikr mavjud emas. Özbek tili tarixini davrlaştiriş böyiça rus olimlaridan S.Ye.Malov, P.M.Melioranskiy, A.N.Samoyloviç, A.K.Borovkov, A.M.Şçerbak, venger olimi Ya.Ekman, özbek olimlaridan O.Usmonov, Ğ.Abdurahmonov, U.Tursunov bilan B.Örinboyev, AMuxtorov bilan U. Sanaqulov va boşqalarning tadqiqotlari mavjud (ularning ba'zilarida «E.ö.t.» termini örnida «turkiy», «çiğatoy tili», «Örta Osiyo turkiy adabiy tili» terminlari qöllangan).

E.ö.t. qadimgi turkiy tilning bevosita davomi va hoz. özbek tilining asosi hisoblanadi. Ayrim ilmiy manbalarda «çiğatoy tili» deb ham ataladi, ammo E.ö.t.ning Çiğaytoyga, möğullarga heç qanday aloqasi yöq, buning ustiga öşa davr yozuvçi va şoirlari öz tillarini turkiy (til) deb nomlaganlar. Qarluq, öğuz, qipçoq guruhlariga mansub turkiy tillar örtasidagi mintaqaviy variantlaşuv (özgarişlar) va jadal, samarali aloqamunosabatlar tufayli kelib çiqqan turli lahjaviy şakllarni öz içiga olgan E.ö.t. umumlahjaviy (barça lahjalar uçun umumiy) xususiyatga ega böladi. Bu xususiyat köplab arabça, forsça özlaşmalar, şuningdek, arab grafikasining qöllanişi oqibatida yanada çuqurlaşadi, murakkablaşadi. Buning natijasida E.ö.t.dagi asarlar Bosfordan Oltoy va Hindistongaça çözilgan hududda yaşovçi turkiyzabon xalqlar tomonidan keng öqiladigan bölgan. Şuni aytiş kerakki, arabça, forsça söz va iboralarning köplab qöllanişi va uslubiy vositalar sababli kitobiy til jonli tildan jiddiy farq qilgan. Yozma adabiyotning kam tarqalganligi tufayli lahja xususiyatlari saqlanib qolgan. Bunday xususiyatlar adabiy asarlarda ham ma'lum darajada öz aksini topgan. Farğona va Movarounnahrda yozilgan adabiy asarlar tili bilan Xorazmda yozilgan adabiy asarlar tili urtasida ma'lum lahjaviy farqlar sezilib turgan.

E.ö.t.ning ilk şakllaniş davrida (13—14-asrlar) bu narsa yaqqol körinar edi, keyinçalik esa bunday lahjaviy xususiyatlar aralaşib ketadi. Mas, Xorazmiyning «Muhabbatnoma» va Said Ahmadning «Taaşşuqnoma» asarlarida öğuz lahjasi xususiyatlari, Qutbning «Xusrav va Şirin» asarida qipçoq lahjasi xususiyati öz aksini topgan bölsa, 16-asrga oid «Boburnoma»da qarluq, öğuz va qipçoq lahjalarining xususiyatlari aralaş hodda qöllangan. Şu tariqa lahja xususiyatlari asta-sekin yöqola borib, 15—16-asrlarda yagona, umumiy adabiy til xususiyatlari asosiy örinni egallaydi. Eski özbek adabiy tili ança keng hududga yoyilib, uning barqarorlaşgan meyorlari asosida yozuvçi va şoirlar 19-asr oxiri — 20- asr boşlarigaça ijod qilib keldilar.

E.ö.t. Alişer Navoiy davrida, uning asarlarida öz rivojining eng yuqori poğonasiga kötarildi. Şoir özining önlab nazmiy va nasriy asarlari bilan bu tilni kamolotga yetkazdi, uni davlat tili darajasiga olib çiqişga harakat qildi. U nafaqat öşa va keyingi davrlar özbek adabiy tilining asosçisi, rivojlantiruvçisi, balki tadqiqotçisi hamdir. Navoiy özining «Muhokamat ulluğatayn» asarida E.ö.t. (turkiy)ni fors tiliga qiyoslaş asosida uning fonetik, leksik va grammatik sohalarda rivojlangan til ekanligini nazariy jihatdan asoslab, körsatib beradi. Boburning nasriy asari «Boburnoma» Navoiyning nasriy asarlaridan tilining ança soddaligi, jonli tilga yaqinligi bilan hatto hoz. zamon öquvçisiga ham tuşunarlidir. Alişer Navoiydan keyin yaratilgan nasriy asarlar va ayrim dostonlarda E.ö.t.ning an'anaviy meyorlaridan bir oz uzoqlaşiş, uni xalq tiliga yaqinlaştiriş tamoyili kuzatiladi. Köplab şe'riy asarlarda, ğazallarda esa eski özbek adabiy tili an'analari davom etadi. 19-asrning 2-yarmiga kelib nasriy asarlargina emas, nazmiy asarlar ham jonli tilga yaqinlaşadi. Muqimiy, Furqat, Zavqiy va boşqalar şoirlarning asarlari ana şular jumlasidandir. Ayni şu davr, ya'ni 19-asr oxiri — 20-asr boşlari eski özbek adabiy tilidan hoz. özbek adabiy tiliga ötiş bosqiçi hisoblanadi.

Ad.: Borovkov A.K., Alişer Navoi kak osnovopolojnik uzbekskogo literaturnogo yaznka. — Sb.: «Alişer Navoi», M.— L., 1948; Mutallibov S, Morfologiya va leksika tarixidan qisqaça oçerk, T., 1959; Şçerbak A.M., Grammatikastarouzbekskogo yaznka, M.—L., 1962; Abdurahmonov Ğ., Şukurov Ş., Özbek tilining tarixiy grammatikasi, T., 1973; Tursunov U., Örinboyev B., Özbek adabiy tili tarixi, T., 1982; Muxtorov A., Sanaqulov U., Özbek adabiy tili tarixi, T., 1995.

Abduvahob Madvaliyev, Ergaş Umarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭСКИ ЎЗБЕК ТИЛИ — туркий тиллартшт қарлуқ гуруҳига мансуб тиллардан бири; маҳаллий туркий лаҳжалар негизида ўзидан олдинги даврлар (мас, қорахонийлар — 11 —12-асрлар; Олтин Ўрда — 13—14-асрлар)нинг адабийлисоний анъаналари таъсири остида шаклланган ва 14-аср 2-ярмидан 19-аср охирларигача мавжуд бўлган ёзма китобий тил. Ўзбек тили тарихини даврлаштириш ва бунда Э.ў.т.нинг ўрни ва қайси давр (йиллар)ни қамраб олиши ҳақида ягона фикр мавжуд эмас. Ўзбек тили тарихини даврлаштириш бўйича рус олимларидан С.Е.Малов, П.М.Мелиоранский, А.Н.Самойлович, А.К.Боровков, А.М.Шчербак, венгер олими Я.Экман, ўзбек олимларидан О.Усмонов, Ғ.Абдураҳмонов, У.Турсунов билан Б.Ўринбоев, АМухторов билан У. Санақулов ва бошқаларнинг тадқиқотлари мавжуд (уларнинг баъзиларида «Э.ў.т.» термини ўрнида «туркий», «чиғатой тили», «Ўрта Осиё туркий адабий тили» терминлари қўлланган).

Э.ў.т. қадимги туркий тилнинг бевосита давоми ва ҳоз. ўзбек тилининг асоси ҳисобланади. Айрим илмий манбаларда «чиғатой тили» деб ҳам аталади, аммо Э.ў.т.нинг Чиғайтойга, мўғулларга ҳеч қандай алоқаси йўқ, бунинг устига ўша давр ёзувчи ва шоирлари ўз тилларини туркий (тил) деб номлаганлар. Қарлуқ, ўғуз, қипчоқ гуруҳларига мансуб туркий тиллар ўртасидаги минтақавий вариантлашув (ўзгаришлар) ва жадал, самарали алоқамуносабатлар туфайли келиб чиққан турли лаҳжавий шаклларни ўз ичига олган Э.ў.т. умумлаҳжавий (барча лаҳжалар учун умумий) хусусиятга эга бўлади. Бу хусусият кўплаб арабча, форсча ўзлашмалар, шунингдек, араб графикасининг қўлланиши оқибатида янада чуқурлашади, мураккаблашади. Бунинг натижасида Э.ў.т.даги асарлар Босфордан Олтой ва Ҳиндистонгача чўзилган ҳудудда яшовчи туркийзабон халқлар томонидан кенг ўқиладиган бўлган. Шуни айтиш керакки, арабча, форсча сўз ва ибораларнинг кўплаб қўлланиши ва услубий воситалар сабабли китобий тил жонли тилдан жиддий фарқ қилган. Ёзма адабиётнинг кам тарқалганлиги туфайли лаҳжа хусусиятлари сақланиб қолган. Бундай хусусиятлар адабий асарларда ҳам маълум даражада ўз аксини топган. Фарғона ва Мовароуннаҳрда ёзилган адабий асарлар тили билан Хоразмда ёзилган адабий асарлар тили уртасида маълум лаҳжавий фарқлар сезилиб турган.

Э.ў.т.нинг илк шаклланиш даврида (13—14-асрлар) бу нарса яққол кўринар эди, кейинчалик эса бундай лаҳжавий хусусиятлар аралашиб кетади. Мас, Хоразмийнинг «Муҳаббатнома» ва Саид Аҳмаднинг «Таашшуқнома» асарларида ўғуз лаҳжаси хусусиятлари, Қутбнинг «Хусрав ва Ширин» асарида қипчоқ лаҳжаси хусусияти ўз аксини топган бўлса, 16-асрга оид «Бобурнома»да қарлуқ, ўғуз ва қипчоқ лаҳжаларининг хусусиятлари аралаш ҳодда қўлланган. Шу тариқа лаҳжа хусусиятлари аста-секин йўқола бориб, 15—16-асрларда ягона, умумий адабий тил хусусиятлари асосий ўринни эгаллайди. Эски ўзбек адабий тили анча кенг ҳудудга ёйилиб, унинг барқарорлашган меъёрлари асосида ёзувчи ва шоирлар 19-аср охири — 20- аср бошларигача ижод қилиб келдилар.

Э.ў.т. Алишер Навоий даврида, унинг асарларида ўз ривожининг энг юқори поғонасига кўтарилди. Шоир ўзининг ўнлаб назмий ва насрий асарлари билан бу тилни камолотга етказди, уни давлат тили даражасига олиб чиқишга ҳаракат қилди. У нафақат ўша ва кейинги даврлар ўзбек адабий тилининг асосчиси, ривожлантирувчиси, балки тадқиқотчиси ҳамдир. Навоий ўзининг «Муҳокамат уллуғатайн» асарида Э.ў.т. (туркий)ни форс тилига қиёслаш асосида унинг фонетик, лексик ва грамматик соҳаларда ривожланган тил эканлигини назарий жиҳатдан асослаб, кўрсатиб беради. Бобурнинг насрий асари «Бобурнома» Навоийнинг насрий асарларидан тилининг анча соддалиги, жонли тилга яқинлиги билан ҳатто ҳоз. замон ўқувчисига ҳам тушунарлидир. Алишер Навоийдан кейин яратилган насрий асарлар ва айрим достонларда Э.ў.т.нинг анъанавий меъёрларидан бир оз узоқлашиш, уни халқ тилига яқинлаштириш тамойили кузатилади. Кўплаб шеърий асарларда, ғазалларда эса эски ўзбек адабий тили анъаналари давом этади. 19-асрнинг 2-ярмига келиб насрий асарларгина эмас, назмий асарлар ҳам жонли тилга яқинлашади. Муқимий, Фурқат, Завқий ва бошқалар шоирларнинг асарлари ана шулар жумласидандир. Айни шу давр, яъни 19-аср охири — 20-аср бошлари эски ўзбек адабий тилидан ҳоз. ўзбек адабий тилига ўтиш босқичи ҳисобланади.

Ад.: Боровков А.К., Алишер Навои как основоположник узбекского литературного язнка. — Сб.: «Алишер Навои», М.— Л., 1948; Муталлибов С, Морфология ва лексика тарихидан қисқача очерк, Т., 1959; Шчербак А.М., Грамматикастароузбекского язнка, М.—Л., 1962; Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш., Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси, Т., 1973; Турсунов У., Ўринбоев Б., Ўзбек адабий тили тарихи, Т., 1982; Мухторов А., Санақулов У., Ўзбек адабий тили тарихи, Т., 1995.

Абдуваҳоб Мадвалиев, Эргаш Умаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.