Eski özbek yozuvi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 216–217-b. — ziyouz.com
Eski özbek yozuvi — arab grafikasi asosida şakllangan va 11-asrdan 20-asrning boşlarigaça qöllangan özbek yozuvi; arab alifbosidagi 28 ta harfga arab tilida bölmagan, lekin eroniy va turkiy tillarga xos bölgan tovuşlarni ifodalaş uçun yana 4 ta harf qöşiş bilan şakllantirilgan. Uşbu harflar arab alifbosidagi tayyor harflarga qöşimça nuqta yoki çiziq orttiriş yöli bilan hosil qilingan va ularning har biri alifbo qatorida öziga asos bölgan harfdan keyin joylaştirilgan; ularning nomlanişi ham asos harflarning nomlanişiga moslaştirilgan.
E.ö.yo.da arab yozuvining, arab alifbosidagi barça harflarning yoziliş xususiyatlari, ularning qançasi neçta şaklga ega bölişi, özidan keyingi harfga qöşilib yoki qöşilmay yozilişi holatlari va boşqalar arab yozuvidagidek aynan qabul qilingan. Alifboda harflar soni 32 taga yetgan bölsada, ularning asosiy şakllari 18 tani taşkil etadi, xolos; köp harflar bir-biridan ustiga yoki ostiga qöyiladigan nuqtalar bilangina farqlanadi.
E.ö.yo.da sof özbekça (turkiy) sözlardagi deyarli barça unli va undoş tovuşlar alohida harflar orqali ifodalanadi. Biroq özbek tilidagi arab va fors tilidan özlaşgan sözlarda undoş tovuşlar va o, u, i çöziq unlilarigina yoziladi; qisqa unlilar talaffuz etilsada, ular alohida harfga ega bölmaydi. Yozuvda aks etmaydigan qisqa unlilarni va boşqalar fonetik holatlarni körsatiş uçun esa harakatlar deb ataladigan va tegişli undoşlar ustiga yoki ostiga qöyiladigan 10 dan ortiq yordamçi belgilar: fatha, kasra, zamma (forsça nomlari: zabar, zer, peş), tanvin, madd, taşdid, hamza va boşqalar mavjud (arab yozuvi, harakatlarning şakl va vazifalari haqida q. Arab yozuvi).
E.ö.yoda I (alif) harfbelgisi asosan o, a tovuşlarini, arabça sözlar boşida esa, qaysi harakat qöyilişiga qarab, u, i, e tovuşlarini ham bildirgan; (vov) harfbelgisi v undoşini, şuningdek, özbekça sözlar örtasida u, ö unlilarini bildirgan; (yoy) harfbelgisi y undoşini hamda söz örtasida i, e unlilarini bildirgan; harf birikmasi özbekça sözlar boşidagi u, ö tovuşlarini, harf birikmasi esa özbekça sözlar boşidagi i, e unlilarini ifodalaş uçun joriy ztilgan. Arab tilida portlovçi böğiz tovuşini ifodalovçi (ayn) harfbelgisi E.ö.yo.da
s arabça sözlarni yozişda an'ana sifatida alifbo qatoridan örin olgan: u alohida tovuş tarzida emas, balki özidan keyin turadigan yoki öqiladigan çöziq va qisqa unlilar bilan qöşib talaffuz qilinaveradi.
E.ö.yo. 1920—21 yillarda bir qança özbek ziyolilari, jumladan, Fitrat boşçiligidagi «Çiğatoy gurungi» a'zolari tomonidan jiddiy isloh qilindi. Bunda özbek adabiy tilida mavjud bölgan 6 ta unli tovuş uçun maxsus harflar joriy qilindi, faqat arabça sözlardagina uçraydigan, özbek tili uçun yot bölgan harflarini alifbodan çiqariş, harfining qöllanişini çegaralaş haqida qaror qabul qilindi. 1921 yil yanvda bölib ötgan Tilimlo qurultoyining materiallari ana şu islohga amal qilib naşr etilgan dastlabki kitob böldi.
Şuni aytiş kerakki, mazkur islohgaça E.ö.yo.da imlo, ya'ni sözlarning töğri yozilişida, diakritik va punktuatsion belgilarning işlatilişida izçillik, barqarorlik bölmagan. Isloh natijasida yuqoridagidek kamçilik va nuqsonlar ma'lum darajada bartaraf böldi.
Özbek yozuvi 1929 yilda lotin grafikasi, 1940 yilda rus grafikasi asosida şakllantirilgaç, E.ö.yo.ni öqişörganiş nihoyatda sustlaşdi, hatto bunga qarşiliklar ham böldi; uni biluvçilar doirasi ança toraydi. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, bu yozuvni örganişga keng imkoniyatlar berildi, uni örganiş böyiça maxsus kurslar taşkil etildi. Özbekiston Respublikasining «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy etiş töğrisida»gi qonunida ham arab alifbosini, ya'ni E.ö.yo.ni örganiş va undan foydalaniş uçun zarur şaroitlar saqlab qolinişi alohida qayd etilgan.
LL.Şermuhamedov T.,Abdullayev F., Xalilov L., Öqiş kitobi, 2naşri, T., 1973; (töldirilgan va qayta işlangan 3-naşri — 1994); Jumaniyozov R., Eski özbek yozuvi, T., 1989.
Abduvahob Madvşiyev, Ergaş Umarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭСКИ ЎЗБЕК ЁЗУВИ — араб графикаси асосида шаклланган ва 11-асрдан 20-асрнинг бошларигача қўлланган ўзбек ёзуви; араб алифбосидаги 28 та ҳарфга араб тилида бўлмаган, лекин эроний ва туркий тилларга хос бўлган товушларни ифодалаш учун яна 4 та ҳарф қўшиш билан шакллантирилган. Ушбу ҳарфлар араб алифбосидаги тайёр ҳарфларга қўшимча нуқта ёки чизиқ орттириш йўли билан ҳосил қилинган ва уларнинг ҳар бири алифбо қаторида ўзига асос бўлган ҳарфдан кейин жойлаштирилган; уларнинг номланиши ҳам асос ҳарфларнинг номланишига мослаштирилган.
Э.ў.ё.да араб ёзувининг, араб алифбосидаги барча ҳарфларнинг ёзилиш хусусиятлари, уларнинг қанчаси нечта шаклга эга бўлиши, ўзидан кейинги ҳарфга қўшилиб ёки қўшилмай ёзилиши ҳолатлари ва бошқалар араб ёзувидагидек айнан қабул қилинган. Алифбода ҳарфлар сони 32 тага етган бўлсада, уларнинг асосий шакллари 18 тани ташкил этади, холос; кўп ҳарфлар бир-биридан устига ёки остига қўйиладиган нуқталар билангина фарқланади.
Э.ў.ё.да соф ўзбекча (туркий) сўзлардаги деярли барча унли ва ундош товушлар алоҳида ҳарфлар орқали ифодаланади. Бироқ ўзбек тилидаги араб ва форс тилидан ўзлашган сўзларда ундош товушлар ва о, у, и чўзиқ унлиларигина ёзилади; қисқа унлилар талаффуз этилсада, улар алоҳида ҳарфга эга бўлмайди. Ёзувда акс этмайдиган қисқа унлиларни ва бошқалар фонетик ҳолатларни кўрсатиш учун эса ҳаракатлар деб аталадиган ва тегишли ундошлар устига ёки остига қўйиладиган 10 дан ортиқ ёрдамчи белгилар: фатҳа, касра, замма (форсча номлари: забар, зер, пеш), танвин, мадд, ташдид, ҳамза ва бошқалар мавжуд (араб ёзуви, ҳаракатларнинг шакл ва вазифалари ҳақида қ. Араб ёзуви).
Э.ў.ёда I (алиф) ҳарфбелгиси асосан о, а товушларини, арабча сўзлар бошида эса, қайси ҳаракат қўйилишига қараб, у, и, э товушларини ҳам билдирган; (вов) ҳарфбелгиси в ундошини, шунингдек, ўзбекча сўзлар ўртасида у, ў унлиларини билдирган; (ёй) ҳарфбелгиси й ундошини ҳамда сўз ўртасида и, э унлиларини билдирган; ҳарф бирикмаси ўзбекча сўзлар бошидаги у, ў товушларини, ҳарф бирикмаси эса ўзбекча сўзлар бошидаги и, э унлиларини ифодалаш учун жорий зтилган. Араб тилида портловчи бўғиз товушини ифодаловчи (айн) ҳарфбелгиси Э.ў.ё.да
с арабча сўзларни ёзишда анъана сифатида алифбо қаторидан ўрин олган: у алоҳида товуш тарзида эмас, балки ўзидан кейин турадиган ёки ўқиладиган чўзиқ ва қисқа унлилар билан қўшиб талаффуз қилинаверади.
Э.ў.ё. 1920—21 йилларда бир қанча ўзбек зиёлилари, жумладан, Фитрат бошчилигидаги «Чиғатой гурунги» аъзолари томонидан жиддий ислоҳ қилинди. Бунда ўзбек адабий тилида мавжуд бўлган 6 та унли товуш учун махсус ҳарфлар жорий қилинди, фақат арабча сўзлардагина учрайдиган, ўзбек тили учун ёт бўлган ҳарфларини алифбодан чиқариш, ҳарфининг қўлланишини чегаралаш ҳақида қарор қабул қилинди. 1921 йил янвда бўлиб ўтган Тилимло қурултойининг материаллари ана шу ислоҳга амал қилиб нашр этилган дастлабки китоб бўлди.
Шуни айтиш керакки, мазкур ислоҳгача Э.ў.ё.да имло, яъни сўзларнинг тўғри ёзилишида, диакритик ва пунктуацион белгиларнинг ишлатилишида изчиллик, барқарорлик бўлмаган. Ислоҳ натижасида юқоридагидек камчилик ва нуқсонлар маълум даражада бартараф бўлди.
Ўзбек ёзуви 1929 йилда лотин графикаси, 1940 йилда рус графикаси асосида шакллантирилгач, Э.ў.ё.ни ўқишўрганиш ниҳоятда сустлашди, ҳатто бунга қаршиликлар ҳам бўлди; уни билувчилар доираси анча торайди. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, бу ёзувни ўрганишга кенг имкониятлар берилди, уни ўрганиш бўйича махсус курслар ташкил этилди. Ўзбекистон Республикасининг «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида»ги қонунида ҳам араб алифбосини, яъни Э.ў.ё.ни ўрганиш ва ундан фойдаланиш учун зарур шароитлар сақлаб қолиниши алоҳида қайд этилган.
ЛЛ.Шермуҳамедов Т.,Абдуллаев Ф., Халилов Л., Ўқиш китоби, 2нашри, Т., 1973; (тўлдирилган ва қайта ишланган 3-нашри — 1994); Жуманиёзов Р., Эски ўзбек ёзуви, Т., 1989.
Абдуваҳоб Мадвшиев, Эргаш Умаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.