Estetika

Estetika (yun. — his qiluvçi, hissiy tarbiyaga doir) — inson bilan dunyo örtasidagi qadriyat munosabatining öziga xos tomonlarini va kişilarning badiiy faoliyati sohasini örganuvçi falsafiy fan. «E.» terminini nemis faylasufi A.Baumgarten (1714—62) ilmiy muomalaga kiritgan. E.ning sinonimi sifatida gözallik falsafasi, san'at falsafasi, badiiy ijod falsafasi iboralari qöllanib kelingan. Keyingi paytlarda nafoyeatşunoslik yoki nafosat falsafasi atamalari ham E.ni anglatadigan böldi. E. öz içiga san'at E.si, tabiat E.si, texnika E.si, dizayn, sport E.si, turmuş E.si, atrof muhitni gözallaştiriş va boşqalar sohalarni qamrab oladi.

E. nafosat, did, gözallik, xunuklik, uluğvorlik, tubanlik, fojiaviylik, kulgililik, mö'jizaviylik, hayolilik singari kategoriyalar bilan iş köradi. Ular orasida nafosat tuşunçasi alohida örin egallaydi. U bir tomondan, estetik anglaşning barça jihatlarini (estetik hissiyot, estetik zavq, estetik did, estetik muhokama va boşqalar), ikkinçi tomondan, estetik xususiyatlarni — amaldagi gözallik, uluğvorlik, fojiaviylik, kulgililik va h.k. jihatlarni öz içiga oladi. Ana şu keyingi jihati bilan nafosat ba'zan E.ning predmeti sifatida ham qabul qilinadi.

E.ning tadqiqot obyektlari içida san'at alohida örinni egallaydi, u qadimdan to hoz. kungaça eng köp tadqiq etilgan estetik soha hisoblanadi. E.ning bu borada san'atşunoslik fanlaridan farqi şundaki, u öz obyektiga falsafiynazariy jihatdan yondaşadi. E. san'atni — san'atkor, san'at asari, san'at asarini idrok etuvçi şaxsdan iborat yaxlit tizimda olib örganadi, barça san'at turlari uçun zarur bölgan umumiy qonunqoidalarni işlab çiqadi. Mas, adabiyotşunoslikdatç qofiya nazariyasini musiqaga yoki haykaltaroşlikka nisbatan qöllab bölmaydi. E.dagi kompozitsiya yoki uslub nazariyasi esa me'morlikdan tortib badiiy suratkaşlikkaça bölgan hamma san'at turlariga taalluklidir. Ayni paytda E. san'atning tabiati, uning ijodiyligi va boşqalar jihatlarini tadqiq etadi; badiiy oqimlar va yönalişlarning, ijodiy uslublarning mohiyatini örganadi.

E. falsafiy ilm sifatida köplab ijtimoiy va tabiiy fanlar bilan aloqadordir. Uning etika bilan aloqasi alohida diqqatga sazovor. Bu ikkala fanning özaro yaqinligi, avvalo, inson xatti-harakatining köp hollarda ham axloqiylik, ham nafosat uyğunligidan iborat ekanligida; 2dan, E.ning asosiy tadqiqot obyekti bölmiş san'at mohiyatan ezgulik va yovuzlik örtasidagi kuraşning badiiy in'ikosi sifatida doimo dolzarb axloqiy muammolarni kötarib çiqadi; 3dan, E.ning ba'zi tuşunçalari etika uçun ham birdek xizmat qiladi; 4dan, E. örganadigan xulqiy gözallik sohasi axloq bilan bevosita boğliq. Ayni paytda ikkala fan bir-biriga juda öxşaş ekan degan taassurot tuğilmasligi kerak. E. har bir obyektga aniq, muayyan yondaşuvni talab qiladi, etika esa hamma uçun umumiy bölgan qonunqoidalarni, hikmatlarni işlab çiqadi. E.ning psixologiya bilan aloqasi ham juda muhim: har ikkala fan ruhiy holatlarni örganadi. Har ikkala fan uçun umumiy bölgan san'at psixologiyasi va badiiy ijod psixologiyasi degan maxsus yönalişlar mavjud. E. va sotsiologiyaning özaro munosabatlarida san'atni hamkorlikda örganiş masalalari muhim. San'at asari alohida inson şaxsiga e'tibor qilgani holda, jamiyatni ijtimoiy munosabatlar tizimi, ijtimoiy tuzilma sifatida badiiy tadqiq etadi, ayni paytda sotsiologik tadqiqotlar uçun öziga xos material bölib xizmat qiladi; sotsiologiya jamiyat bilan san'atning özaro aloqalarini, san'atning ijtimoiy vazifalarini; san'atkorning jamiyatdagi örni, mavqei, kitobxon va tomoşabinlarning ijtimoiydemografik holatlarini; şaxs ijtimoiylaşuvida san'atlar va san'at asarining ahamiyatini tahlil qiladi. Mazkur muammolarni örganiş uçun E. va san'at sotsiologiyasi sohasi mavjud. E.ning dinşunoslik bilan aloqasi ham katta ahamiyatga ega; din va san'at doimo bir-birini töldirib keladi, köp hollarda biri boşqasi uçun yaşaş şarti bölib xizmat qiladi. Asrlar mobaynida, ana şu aloqalar natijasi ölaroq, san'at asarining öziga xos körinişi — diniybadiiy asar vujudga keldi. Mas, Şohizinda me'moriy majmui, Kyoln jomesi, Rembrandtning «Muqaddas oila» asari, «Abu Muslim jangnomasi» qissasi va boşqalar E. bunday asarlarni tadqiq etar ekan, albatta, dinşunoslik fani bilan hamkorlik qiladi. E.ning pedagogika bilan boğliqligi estetik tarbiya masalalariga borib taqaladi; ped. ham estetik tarbiya bilan şuğullanadi. Lekin u alohidaalohida, mustaqil qismlarga bölingan holda, turli yoş va sohalar uçunmaxsus belgilangan tarbiya tarzida olib boriladi. Mas, maktabgaça tarbiya, öquvçilar tarbiyasi, jismoniy tarbiya va h.k. E. esa nafosat tarbiyasining umumiy qonunqoidalarini işlab çiqadi — inson tuğilganidan boşlab, to ölimigaça ötadigan umr bosqiçlari uçun taalluqli bölgan tarbiya falsafasi sifatida iş köradi. E.ning semiotika (belgilar va belgilar tizimlari haqidagi fan) bilan aloqadorligi keyingi paytlarda yanada teranroq tadqiq etilmoqda. Ma'lumki, har bir san'at asarining mazmunmohiyati muayyan belgilar vositasida namoyon böladi, ya'ni biliş va baholaş natijalari bölmiş semiotik hamda pragmatik axborotni özida mujassam qilgan san'at asari öşa axborotni yetkazib berişga ham möljallangan; u san'at turiga qarab turliça belgilar — harflar, çiziqlar, notalar va h.k. orqali amalga oşiriladi. San'atning semiotik belgilar bilan boğliq ana şu tomonlarini — kommunikativvositaçilik jihatlarini semiotika örganadi; bu borada alohida tuzilmasemiotik deb nomlangan nazariy yondaşuv ham mavjud. Şuningdek, E. barça san'atşunoslik fanlari hamda tabiat E.si nuqtai nazaridan ekologiya, axborot nazariyasi jihatidan kibernetika bilan aloqadorlikda iş köradi.

E. tarixining ibtidosi Somir (Şumer), Bobil, qadimiy Misr, qadimiy Xitoy va keyinroq yunon miflariga borib taqaladi. Bundan 5—6 ming yil avval ilk yozuv — mix xatda bitilgan Somir giltaxtalaridagi matnlarda «gözallik», «san'at», «musiqa» singari sözlarda aks etgan.dastlabki estetik tuşunçalarni uçratiş mumkin. qadimiy Misrda miloddan 4—4,5 ming yil avval san'atning barça asosiy turlari, sal keyinroq esa professional teatr vujudga keldi. Zarduştiylik dinining muqaddas kitobi Avestoş ilgari surilgan estetik ğoyalar keyinçalik Hindistonda, undan söng Yunonistonda E. rivojiga ta'sir körsatdi. qadimiy Şarkdagi estetik ğoyalar dastlab foydalilik (nima foydali bölsa — öşa gözal), keyinroq axloqiylik (nima ezgu bölsa — öşa gözal) tamoyillari asosida şakllandi. Yunon mumtoz E.si namoyandalari, ayniqsa, Aristotel gözallikning foydalilikdan va ezgulikdan alohida holda mavjud bölişi mumkinligini aytib ötdi; bu jihatdan uning «Poetika» («Şe'riyat san'ati») asari e'tiborga molik. Örta asrlarda musulmon şarqi tasavvuf E.si bu ğoyalarni takomiliga yetkazib, yangi bosqiçga kötardi; Uyğoniş davri va Yangi davr E.si taraqqiyoti uçun nazariy asos bölib xizmat qildi. E. Byork, D.Yum, I.Kant va boşqalar merosida buni yaqqol köriş mumkin. Mas, Kantning gözallik haqidagi maşhur 4 tamoyilidan 3 tasi şarq faylasuflari nazariyalari asosiga qurilgan. Mazkur 3 tamoyil — gözallikning beğaraz manfaatsiz munosabatga asoslanganligi; uning zaruratga aylangan muhabbatning obyekti ekanligi (Ğazoliy); gözallikni oddiy mantiqiy yondaşuv orqali bilişimiz mumkin emasligi (Forobiy) Kantni, gözallik biz uçun özini maqsad şaklida emas, maqsadga muvofiqlik şaklida namoyon etadi degan 4tamoyilni yaratişga olib keldi. Kantdan söng nemis ratsional E.sida Şiller, Şelling, Gegel nazariyalarining E. taraqqiyoti uçun ahamiyati katta böldi. Şopengauer, Nitsşe, Diltey singari noratsional yönalişdagi faylasuflarning estetik qaraşlarida ham öziga xos yangi ğoyalar ilgari surildi, mas, Şopengauer E.ga yangi — «qiziqarlilik» kategoriyasini kiritdi, Nitsşe esa san'atni ikki — apollonça va dionisiyça turga ajratib örganişni taklif etdi. Eng yangi davr E.sida, Z.Freyd, ayniqsa, K.Yung ta'limotida san'at asari va san'atkorning özaro munosabatlarini ruhiy tiplar asosida örganilişi olğa taşlangan yangi qadam böldi. Şuningdek, J.P.Sartr, A.Kamyu, G.Marsel, X. Ortega i Gaset va boşqalar mutafakkirlar industrial jamiyatda gözallik va san'atning takdiri masalalari bilan qiziqdilar. Hoz. E.ning miqyosiylaşuv jarayonida texnika, tabiat va turmuş E.siga ham jiddiy e'tibor berilmoqda; xulqiy gözallik muammosi yanada muhim örin egallay boşladi.

Özbek milliy E.si taraqqiyoti tarixan mintaqaviy tabiatga ega bölib, uning ildizlari dastlab Avesto, keyin moniylikning muqaddas kitobi Xuastuanift (Za.)ga borib taqaladi. Islom dini qabul qilingaç, milliymintaqaviy E. Qur'oni karim oyatlari va Hadisi şarifdagi «Alloh gözal va U gözallikni sevadi» degan tamoyil asosida rivojlandi. Bunda maşşoiyyunlik (Forobiy, Ibn Sino) bilan yonmayon tasavvuf E.sida kubroviylik (Najmiddin Kubro). jömardlik (Pahlavon Mahmud), naqşbandiya (Alişer Navoiy) singari tariqat mutafakkirlarining gözallik, san'at va san'atkor borasidagi qaraşlari muhim ahamiyat kasb etdi. Özbek E.si tarixida, ayniqsa, Temuriylar davri alohida öringa ega; Navoiyning «Mahbub ul-qulub», «Majolis unnafois», «Mezon ulavzon» asarlari, 15—16-asrlarda qator tazkiralar va musiqa nazariyasi borasidagi risolalar özbek E.si rivojiga ulkan hissa bölib qöşildi. XonlikLar va çorizm mustamlakasi davrida esa özbek E.si köproq tazkiralarda (Fazliy) va şe'riy şakllarda (Furqat) öz ifodasini topdi. Özbek milliy E.sidagi yuksaliş 19-asr oxirlari — 20-asr boşlariga töğri keladi. Bu davrda ma'rifatçijadid mutafakkirlar yangiça estetik ğoyalarni örtaga taşladilar, badiiy adabiyotda, dramaturgiya janriga va zamonaviy teatr san'atiga asos soldilar. Anbar Otinning «Qarolar falsafasi» (1910), Fitratning «Oila» (1914), keyinroq «Adabiyot qoidalari» (1926) risolalari yuzaga keldi, Çölponning badiiy adabiyot, teatr san'atiga bağişlangan turqum maqolalari e'lon qilindi. Lekin şörolar hukmronligi davridagi totalitarizm barça falsafiy fanlar qatori E.ni ham sinfiylik va partiyaviylik tamoyillari asosida biryoqçamalikka, mahdudlikka, soxtalikka mahkum qildi. Özbekiston mustaqillikka erişganidan söng E.ga alohida e'tibor berila boşlandi, estetik madaniyat (M.Nurmatov, M.Abdullayev), estetik qadriyatlar (T.Mahmudov) borasida yirik tadqiqotlar e'lon qilindi. Hoz. vaqtda E. nazariyasi va tarixiga doir jiddiy izlanişlar olib borilmoqda (T.Mahmudov, A.Qurbonmamadov, E.Umarov, A.Şer, B. Husanov). Özbekiston milliy un~tida E. yönalişi böyiça magistratura faoliyat körsatmoqda, şu yönalişda aspirantura va doktorantura mavjud. Mamlakatimizda fuqarolarning estetik tarbiyasiga taalluqti turli tadbirlar, ularning estetik didini yuksaltirişga qaratilgan ma'naviyma'rifiy işlar muntazam olib boriladi.

Ad.: Aristotel , Poetika, T., 1981; Mahmudov T., Gözallik va hayot. T, 1974; Nurmatov M., Tanqid va estetika, T, 1976; Maxmudov T., Estetika i duxovnme sennosti, T, 1993.

Abdulla Şer.