Etalon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Etalon (frans. — namuna) — biror narsaning ideal namunasi, ölçovi yoki turi (tipi); fan va texnikaning muayyan taraqqiyot darajasida eng yuqori aniqlikka erişilgan ölçov birliklarini qayta tiklaş, saklaş va tarqatiş uçun xizmat qiladigan namuna ölçovlar hamda ölçaş asboblari. Har qanday buyum yoki ölçaş natijasi E.ga soliştiriladi. E. birlamçi, ikkilamçi, maxsus, davlat E.lari, E. guvoh, soliştirma E., işçi E., E.nusxalarga bölinadi.
Birlamçi E. mamlakatda eng aniq (şu birlikdagi boşqa E.ga nisbatan) birliklarni qayta tiklaşni ta'minlaydi. Ikkilamçi E. qiymati birlamçi qiymat böyiça belgilanadi. Maxsus E. alohida şaroitlarda birliklarni qayta tiklaşni ta'minlaydi va şu şaroitlar uçun birlamçi E. vazifasini ötaydi. Davlat E.lari mamlakat uçun dastlabki ölçov birligi sifatida rasmiy tasdiqlangan birlamçi yoki maxsus E.dan iborat. E.guvoh davlat E.ining saqlanişini tekşiriş va buzilgan yoki yöqolgan taqdirda uni almaştiriş uçun möljallangan ikkilamçi E.dan iborat. Soliştirma E. biror sababga köra bir-biriga soliştiriş mumkin bölmagan E.ni soliştiriş uçun möljallangan ikkilamçi E. Işçi E. birliklarning ölçamlarini yuqori aniqlikda ölçaidigan namuna vositalariga, ba'zan eng aniq işçi ölçaş vositalariga ötkaziş uçun möljallangan. E.nusxa birliklarning ölçamlarini işçi E.ga ötkaziş uçun möljallangan ikkilamçiE.dan iborat.
Ölçamlar va oğirliklar xalqaro byurosi tayyorlagan metr va kilogrammning platinairidiyli E.lari xalqaro va milliy E. hisoblanadi. Har bir mamlakatda, şu jumladan, Özbekiston Respublikasida saqlanadigan metr, kilogramm, volt, om, şam va lyumen E.lari xalqaro E. bilan soliştirib turiladi. Işlab çiqarilayotgan biror mahsulotni taqqoslaş uçun namuna, ölçov E.lardan foydalaniladi. Mas, don namunasi, kanop tolalari namunasi va boşqalar Özbekistonda E. larni saqlaş va ulardan foydalaniş masalalari bilan «Özstandart» agentligi şuğullanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭТАЛОН (франц. — намуна) — бирор нарсанинг идеал намунаси, ўлчови ёки тури (типи); фан ва техниканинг муайян тараққиёт даражасида энг юқори аниқликка эришилган ўлчов бирликларини қайта тиклаш, саклаш ва тарқатиш учун хизмат қиладиган намуна ўлчовлар ҳамда ўлчаш асбоблари. Ҳар қандай буюм ёки ўлчаш натижаси Э.га солиштирилади. Э. бирламчи, иккиламчи, махсус, давлат Э.лари, Э. гувоҳ, солиштирма Э., ишчи Э., Э.нусхаларга бўлинади.
Бирламчи Э. мамлакатда энг аниқ (шу бирликдаги бошқа Э.га нисбатан) бирликларни қайта тиклашни таъминлайди. Иккиламчи Э. қиймати бирламчи қиймат бўйича белгиланади. Махсус Э. алоҳида шароитларда бирликларни қайта тиклашни таъминлайди ва шу шароитлар учун бирламчи Э. вазифасини ўтайди. Давлат Э.лари мамлакат учун дастлабки ўлчов бирлиги сифатида расмий тасдиқланган бирламчи ёки махсус Э.дан иборат. Э.гувоҳ давлат Э.ининг сақланишини текшириш ва бузилган ёки йўқолган тақдирда уни алмаштириш учун мўлжалланган иккиламчи Э.дан иборат. Солиштирма Э. бирор сабабга кўра бир-бирига солиштириш мумкин бўлмаган Э.ни солиштириш учун мўлжалланган иккиламчи Э. Ишчи Э. бирликларнинг ўлчамларини юқори аниқликда ўлчаидиган намуна воситаларига, баъзан энг аниқ ишчи ўлчаш воситаларига ўтказиш учун мўлжалланган. Э.нусха бирликларнинг ўлчамларини ишчи Э.га ўтказиш учун мўлжалланган иккиламчиЭ.дан иборат.
Ўлчамлар ва оғирликлар халқаро бюроси тайёрлаган метр ва килограммнинг платинаиридийли Э.лари халқаро ва миллий Э. ҳисобланади. Ҳар бир мамлакатда, шу жумладан, Ўзбекистон Республикасида сақланадиган метр, килограмм, вольт, ом, шам ва люмен Э.лари халқаро Э. билан солиштириб турилади. Ишлаб чиқарилаётган бирор маҳсулотни таққослаш учун намуна, ўлчов Э.лардан фойдаланилади. Мас, дон намунаси, каноп толалари намунаси ва бошқалар Ўзбекистонда Э. ларни сақлаш ва улардан фойдаланиш масалалари билан «Ўзстандарт» агентлиги шуғулланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.