Etil spirti

Etil spirti (vino spirti, etanol), S N ON — bir atomli alifatik

2 5 spirtlarning muhim vakili. Mol.m. 46,069. Rangsiz, ötkir ta'mli, spirtlarga xos hidli suyuqlik. Suyuqlaniş t-rasi — 114,5°, qaynaş t-rasi 78,39°, ziçligi 789,27° kg/m3 (20°da). Suv bilan çeksiz aralaşadi va tarkibida 95,57% spirt, 4,43% suv bölgan azeotrop aralaşma hosil qiladi. Absolyut sof spirt olişda 2 usuldan foydalaniladi. 1usulda suvli spirtga ozroq benzol qöşiladi va hosil bölgan aralaşma fraksiyalab haydaladi. Bunda avval suv, spirt va benzol aralaşmasi, keyin spirtning benzol bilan aralaşmasi va nihoyat, oxirida sof spirt haydaladi. 2usulda 96% li spirtni kalsiy (P)oksid yoki qizdirilgan mis (P)sulfat bilan isitiladi. Bunda suvning asosiy massasi çiqib ketadi, spirt tarkibida uşlanib qolgan 0,2— 0,3% suvni spirtga metall holdagi kalsiy yoki magniy qöşib haydaş yöli bilan ajratiladi.

E.s. sanoatda tarkibida qand (şakar) bölgan moddalardan enzimlar va açitqilar ta'sirida quyidagi reaksiya orqali olinadi:

S N 0 >2S N ON+2C0

6 12 6 2 5 2

Xom aşyo sifatida glyukoza yoki uzum şarbatidan foydalanilganda tarkibida 8 dan 16% gaça E.s. bölgan uzum vinosi hosil böladi. Köpinça polisaxaridlar (kraxmal yoki sellyuloza) xom aşyo sifatida qöllanadi. E.s.ni umumiy formulasi (S N O ) bölgan polisaxaridlar-

6 10 5 p dan ham oliş mumkin. Bunda ular töla gidrolizga uçratilib glyukozaga, söngra spirtga aylantiriladi. Kraxmalli xom aşyolar sifatida boşokli ösimliklar — buğdoy, arpa, şoli, jöxoridan, şuningdek, kartoşkadan foydalaniladi.

E.s. sanoatda bir neça yöllar bilan sintez qilinadi. Yoğoç gidrolizatini açitiş yöli bilan gidroliz spirt i olinadi. Uning tarkibida 2% gaça zaharli modda — metil spirti (metanol) böladi. Sulfat kislota iştirokida etilenni gidratatsiya qiliş reaksiyasidan ham E.s. olişda keng foydalaniladi.

Ba'zi mamlakatlarda E.s. atsetilendan olinadi. Bu usulda Kuçerov reaksiyasi asosida atsetilen avval sirka aldegidga ötkaziladi, keyin uni gidrogenlab E.s.ga aylantiriladi. Mazkur reaksiya mis yoki palladiy katalizatori iştirokida yuqori trada olib boriladi:

ns=ns+n o > sn sno > sn sn on

2 3 3 2

E.s. dunyoda eng köp sintez qilinadigan va qöllanadigan mahsulotlardan biri hisoblanadi.

Işlab çiqarilgan E.s.ning asosiy qismi divinil olişda, etil efir, xloroform, xloral, öta sof etilen, etilatsetat, murakkab efirlar va erituvçilar işlab çiqarişda qöllanadi. E.s. tibbiyotda, farmatsevtikada, atirupa sanoatida, böyoqçiliqda, antiseptik vositalar tayyorlaşda işlatiladi. E.s. — muhim antifrizlardan biri. Undan oziq-ovqat sanoatida, turli spirtli içimliklar va dorivor damlamalar tayyorlaşda ham foydalaniladi.

E. narkotik modda. Uzoq vaqt iste'mol qilinsa, nerv, me'daiçak, yuraktomir sistemalari, jigar qattiq zararlanadi.