Etimon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 245-b. — ziyouz.com
Etimon (yun. — haqiqat) — hoz. tidda mavjud muayyan söz yoki morfemaning kelib çiqişiga asos bölgan söz, morfema yoki söz birikmasi; sözning dastlabki ma'nosi va şakli. Mas, qattiq sözining yuzaga keliş asosi qot (qotmoq fe'li) va (i)q affiksi bölgan. Yoki qişloq sözi (aslida: qiş+la+q) qişda yaşaydigan joy ma'nosini bildirgan. Hoz. bu ma'no kuçsizlanib, sezilmas holga kelgan; yap affiksi «yatip» (yotib) dan yuzaga kelgan.
E.ni aniqlaş etimologik tadqiqotlarning asosiy maqsadidir. E. vazifasini bajargan sözning şakli va ma'nosi köpinça turli omillar ta'sirida özgarib ketadi, bu hol uning asl ma'nosini aniqlaşni qiyinlaştiradi. Mas, qoplamoq (qopga solmoq), qovoq («közning ustini qoplab turadigan» ma'nosida), qovurğa, qopqoq, qopqon kabi sözlarning E.i «qoplab, berkitib turuvçi» ma'nosidagi «qoplamoq» fe'lidir. Leksemalarning E.ini aniqlaş bilan tilşunoslikning etimologiya bölimi şuğullanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭТИМОН (юн. — ҳақиқат) — ҳоз. тидда мавжуд муайян сўз ёки морфеманинг келиб чиқишига асос бўлган сўз, морфема ёки сўз бирикмаси; сўзнинг дастлабки маъноси ва шакли. Мас, қаттиқ сўзининг юзага келиш асоси қот (қотмоқ феъли) ва (и)қ аффикси бўлган. Ёки қишлоқ сўзи (аслида: қиш+ла+қ) қишда яшайдиган жой маъносини билдирган. Ҳоз. бу маъно кучсизланиб, сезилмас ҳолга келган; яп аффикси «йатип» (ётиб) дан юзага келган.
Э.ни аниқлаш этимологик тадқиқотларнинг асосий мақсадидир. Э. вазифасини бажарган сўзнинг шакли ва маъноси кўпинча турли омиллар таъсирида ўзгариб кетади, бу ҳол унинг асл маъносини аниқлашни қийинлаштиради. Мас, қопламоқ (қопга солмоқ), қовоқ («кўзнинг устини қоплаб турадиган» маъносида), қовурға, қопқоқ, қопқон каби сўзларнинг Э.и «қоплаб, беркитиб турувчи» маъносидаги «қопламоқ» феълидир. Лексемаларнинг Э.ини аниқлаш билан тилшуносликнинг этимология бўлими шуғулланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.