Etnogenez

Etnogenez (etno... va ...genez) xalqning kelib çiqişi. Tarix fanidagi mavjud ilmiy metodologik işlanmaga köra, E. deb ilgaridan mavjud bölgan bir neça etnik komponentlar asosida yangi etnos (elat)ning vujudga kelişiga aytiladi. «E.» tuşunçasi fanga ilk marotaba 20-asr ning 20-y.larida N.Ya.Marr tomonidan kiritilgan.

Har bir xalqning tarixi uning E.i va etnik tarixi bilan uzviy boğliqsir. E. etnik tarixning ma'lum bosqiçlarida vujudga kelib ma'lum bir etnosning elat, xalq bölib şakllanişiga qadar bölgan davrda davom etadigan tarixiy va etnomadaniy jarayondir. Odatda, biror bir xalqning E.ini, uning etnik qatlamlari tarkibini aniqlamay turib, u xalq haqida, u tarkib topgan hudud va uning davlatçiligi haqida biror ilmiy tasavvur yaratiş mumkin emas.

E. jarayonida etnosni belgilovçi hududiy omillar: til va etnik nom birligi, etnomadaniy birlik, ijtimoiy-iqtisodiy va xöjalik, etnik nom (etnonim) hamda özlikni anglaş birligi, siyosiy uyuşma birligi, din umumiyligi va boşqalar qator etnik alomatlar muhim ahamiyat kasb etadi. Uşbu etnik alomatlar va belgilarning barçasi sodir bölgandagina etnos — xalq şakllanadi, ya'ni E. jarayoni yakunlanadi.

Ammo amalda bu etnik alomatlar barçasi E. jarayonida, ya'ni muayyan bir vaqtda hozir bölişi yoki bir davrda muhim ahamiyat kasb etişi mumkin bölmagan. Jumladan, ma'lum bir xalqning taşkil topişida til birligi boş rol öynagan bölsa, ikkinçi bir elatning şakllaniş jarayonida xöjalik, uçinçisida esa moddiy madaniyat yetakçi belgi bölgan.

Ilmiy adabiyotlarda körsatilişiça, E. jarayonning 2 usuli mavjud: 1) tub yerli (avtoxton) etnik komponentlarning özaro yaqinlaşuvi, ularning qöşilib, birgalikda taraqqiy etib borişi; 2) şakllangan yoki şakllanayotgan etnik birlikka boşqa hududlardan köçib kelgan komponentlarning mahalliy aholiga qöşilişi. Odatda, yangi etnosning şakllanişi jarayonida, ya'ni E. bosqiçida va undan keyin ham har xil tarixiy hamda ijtimoiy-iqtisodiy sabablarga köra, uning tarkibiga yangiyangi etnik qatlamlar qöşilib boradi. Yangi etnos vujudga kelgaç, oldingi etnik komponentlar asta-sekin yöqolib tarix maydonidan batamom çiqib ketadilar (mas, saklar, massagetlar, toxarlar va boşqalar) yoki qisman (etnik tarkibi özgargan holda) saqlanib qoladilar. Şu örinda ta'kidlaş joizki yangi etnik birlikning şakllaniş jarayonining oxiriga yetişi bilan ham etnik jarayon töxtab qolmaydi. Şakllangan etnik birlikka turli davrlarda yangiyangi komponentlarning qöşilişi yoki undan ajralib çiqib ketiş hollari etnik birlik şakllangandan keyin ham davom etadi.

Darhaqiqat, dunyoda heç bir xalq yöqki, u öz E. jarayonining ilk bosqiçlaridan to millat darajasiga kötarilguniça boşqa etnik qöşilmalarsiz rivojlangan bölsa. Jumladan, özbek xalqining E.i bunga yaqqol misoldir. Özbek xalqi E.ining ilk bosqiçlaridan to xalq sifatida şakllanib bölguniga qadar uning asosiy tarkibini taşkil etgan avtoxton suğdiyxorazmiy va qadimiy turkiy qatlamlardan taşqari öziga turli davrlarda xilmaxil miqdorda mahalliy va tevarak atroflardan kelib qöşilgan etnik guruhlarni singdirib borgan. Demak, yer şaridagi barça xalqlar kelib çiqişi jihatidan köp etnik qatlamlidir.

E.ni tadqiq qilişda (ayniqsa, uning dastlabki bosqiçlarini) etnologiya, etnik antropologiya, arxeologiya, etnolingvistika, folklor materiallarni jalb qilgan holdagi kompleks yondaşuvni talab qiladi.

E.ga oid bugungi kunda turlituman qaraşlar va konsepsiyalar mavjud.

Jumladan, ayrim mutaxassislar (L.N.Gumilyov) etnosni biofizik voqeiylik deb biladilar va şu bois E. tizimini tabiiy jarayonlar bilan boğliq deb hisoblaydilar. Mazkur konsepsiyaga köra, etnos biosferaning tarkibiy qismi bölgani bois undagi qonuniyatlarga böysunadi, E. esa biosferada sodir böladigan jarayonlarning bir qismi deb hisoblanadi.

Ad.: Bromley Yu.V., Oçerki teorii etnosa, M., 1982; Alekseyev V.P., Istoriçeskaya antropologiya i etnogenez, M., 1989; Gumilev L.N., Etnogenez i biosfera zemli, M., 1992; Sadoxin A.P., Etnologiya, M., 2000; Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001.

Adhamjon Aşirov.