Etnografiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 248–252-b. — ziyouz.com
Etnografiya (etno... va ... grafiya), etnologiya, xalqşunoslik — jahondagi barça xalqlarning, etnik birlikning turli tiplari, ularning kelib çiqişi (etnogenezi), turmuş tarzi, urf-odatlari, moddiy va ma'naviy taraqqiyot darajasidan qat'i nazar, teng holda özaro tafovuti yoki umumiyligi va öxşaşligini, ularning öziga xos xususiyatlarini örganuvçi maxsus fan sohasi. E. hoz. etyaoslarning kelib çiqişi va şakllanişi, joylaşişi va etnik tuzilişi, urf-odatlari, ma'naviy madaniyati va milliy xususiyatlarini tarixiy jarayon bilan boğliq holda örganadi. Tarixiy E. yöqolib ketgan xalq va elatlar, ötmişdagi etnik jarayon, maişiy turmuş va ma'naviy madaniyat xususiyatlarini tadqiq qiladi.
Etn. bilimlar qadim zamonlardan paydo bölgan bölsada, lekin mustaqil fan sifatida 19-asrning örtalarida şakllanib böldi. Dastlab, bu atamani 16-asrning oxirida nemis yozuvçisi I.Zummer işlatgan, keyin esa 18-asrning oxirlarida va 1808 yilda maxsus jur.lar şu nom bilan çiqa boşlagan. E. sözi maşhur fransuz tabiatşunosi va fizigi Jan Jak Amper taklifi bilan Parij antropologlari kongressida alohida fan sifatida qabul qilingan (1839).
E. dastlab faktik bilimlarni töplaydi, keyin ularni tahlil etiş orqali mohiyatini tuşunib olib, nazariy xulosalar çiqaradi. E. fani, boşqa fanlar singari öziga xos maxsus tadqiqot usullari va maxsus atamalarga ega. Uning uslubi muayyan dunyoqaraş va nazariyalar (metodologiya) bilan boğliq bölib, öz tadqiqotlarini ayrim fan sohalari antropologiya, arxeologiya, lingvistika, sotsiologiya, san'atşunoslik bilan aloqador holda amalga oşiradi.
Mazkur fanlarning özaro boğliqligi tufayli keyingi yillarda qöşaloq ilmiy sohalar ham yuzaga keldi, mas, etnik antropologiya, paleoetnografiya, etnolingvistika va boşqalar Hoz. davrdagi etnik jarayonlarni teran va keng miqyosda tadqiq qilişda keyingi yillarda ötkazilayotgan sotsiologik tadqiqotlar yaxşi samara bermoqda. Natijada — etnosotsiologiya, etnopsixologiya kabi yangi ilmiy sohalar yuzaga kelişi muhim ahamiyatga ega. Bundan taşqari, tabiiygeografik şaroitga qarab yovvoyi ösimliklarni ekib östiriş yoki yovvoyi hayvonlarni xonakilaştiriş, urçitiş kabi öziga xos turmuş xususiyatlariga ega elatlarning xöjalik xususiyatlarini anikdaşda E. bilan hamkorlikda etnobotanika va etnozoologiya kabi yangi sohalar faoliyat körsatmoqda.
Xalqlarni örganişda E. fani nihoyatda keng va xilmaxil manbalardan va usullardan foydalanadi. Bir joyda uzoq yaşab, kuzatiş yöli bilan ötkazilgan tadqiqotlar eng samarali ekanligini maşhur etnograflar (L.Morgan, N.N.MikluxoMaklay, V.G. Bogoraz) alohida qayd qilganlar. Qisqa muddatda, ayrim mavsumlarda ötkaziladigan tadqiqot işlari ekspeditsiya usuli bölib, hozir keng tarqalgan va u mavsumiy usul deyiladi.
Dala işlarida, asosan, axborotçidan suhbat yöli bilan yozma yoki magnitofon orqali ma'lumotlar töplaş, muayyan maişiymadaniy turmuş hodisalari, oilanikoh munosabatlari va marosimlari, xalq sayillari va öyinlarini kuzatiş, ularda bevosita iştirok qiliş va ularni jiddiy örganiş (yoziş, çiziş, rasmga oliş) kabi usullar qöllaniladi. Ma'naviy madaniyatni tadqiq qilişda (ayniqsa, ayrim urf-odat va marosimlar, xalq öyinlari, ibodat, milliy raqslar) zamonaviy texnika (foto, video va kinoapparaturalar) vositalaridan keng foydalaniladi.
Özbekistonda E. fani. Özbekiston hududida istiqomat qilgan qabila va elatlar töğrisidagi eng qadimiy etn. ma'lumotlar ilk yozma manbalarda, yunon va rim mualliflari Gekatey, Strabon, Gerodot, Arrian, Ptolemey va Ktesiy, sitsiliyalik Diodor, Pompey Trog, Tatsit asarlarida uçraydi.
Örta Osiyo xalqlarining qadimiy ajdodlari va ularning turmuş tarzi, urf-odat va marosimlari töğrisida qimmatli ma'lumotlarni zarduştiylik dinining muqaddas kitobi «Avesto»da ham köriş mumkin. Mil. av. 6—1-asrlardan arab istilosigaça Örta Osiyo xalqlariga tegişli ma'lumotlarni qadimiy axomaniylar davriga oid qoya toş bitiklarida, parfiyoniy, suğdiy, xorazmiy, baxtariy yozma yodgorliklarida, xitoy sayohatnomalarida, sosoniylar Eronining örta forsiypahlaviy tildagi yodgorliklarida, arman tilidagi manbalarda, qadimiy turkiy yozma yodgorliklarda uçratamiz.
Ilk örta asr (912-asrlar) mualliflari geograf va sayyohlar Ibn Xurdodbeh, alBalxiy, Istaxriy, Ibn Havqal, Mas'udiy, Yoqut Hamaviylar öz sayohatnomalarida Şarq xalqlari E.si böyiça qimmatli ma'lumotlar yozib qoldirganlar.
Xalq oğzaki ijodi namunalari bölgan «DadaQörqut», «Alpomiş», «Manas», «Göröğli» dostonlari tarixiy va etn. jihatdan nihoyatda muhim manbalardir. Muhammad Xorazmiyning «Surat alAarz», Abu Rayhon Beruniyning «Qonuni Mas'udiy», «Amudaryo tarixi»; Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk», Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asarlari Örta Osiyo, şu jumladan, Özbekiston şaharlari, ularning tarixi, tabiiygeografik şaroiti, etnotoponimiyasi, ayrim şahar va qişloqlar aholisining lingvistik va etnik tarkibi, ijgimoiy-siyosiy hayoti, maişiy turmuşi va madaniyatining ba'zi jihatlari, diniy e'tiqodlariga oid noyob ma'lumotlar mujassamlaşganligi bilan muhim ilmiy ahamiyatga ega.
Amir Temur va uning vorislari hukmronlik qilgan davrda yaşagan saroy tarixçilari va solnomaçilari, jumladan, Hofizi Abruning «Zubdat uttavorix» («Tarixlar qaymoği»), Nizomiddin Şomiy, Abdurazzoq Samarqandiy, Husayn Kubraviy, Ali Kuşçi va boşqalarning asarlarida şu davrga oid etn. ma'lumotlarni uçratiş mumkin.
Şuningdek, ispan elçisi Ryui Gonzales de Klavixoning asarida, rus solnomalarida, maşhur sayyoh Marko Poloning sayohatnomasida ham muhim ma'lumotlar jamlangan.
Boburnştt «Boburnoma» asarida Movarounnahr va qöşni mamlakatlarda yaşagan elatlarning etnik tarkibi va tarixi, urf-odati va marosimlari madaniyati va maişiy turmuşi haqida, Gulbadanbegimşşt «Humoyunnoma» nomli tarixiybiografik asarida Toşkent va Andijondan to Qaşqar va Hind okeani böylarigaça qanday şaharlar, viloyatlar borligi, ularning aholisi haqida ma'lumotlar keltirilgan.
Örta asrlar ilmiy merosi bölgan Hofiz Taniş al-Buxoriyning «Abdullanoma» («Şarafnomai şohiy»), Ma'sud ibn Köhistoniyning «Tarixi Abulxayrxoniy», Kamoliddin Binoiyning «Şayboniynoma», Fazlulloh Rözbehonning «Mehmonnomai Buxoro», Abulğoziy Bahodirxonning «Şajarayi turk» Kabi asarlarida qimmatli tarixiyetn. ma'lumotlar bor.
16—17-asrlarda Buxoro, Xiva va Qöqon xonliklarining vujudga kelişi va Rossiya davlati bilan muntazam savdo va diplomatik munosabatlar örnatilişi natijasida rus elçilarining özbek xonliklariga qilgan safarlari jarayonida töplagan materiallarida ham etn. ma'lumotlar mavjud bölib, ular ma'lum ilmiy qimmatga egadir.
Turkiston ölkasini jadal etn. örganiş ölkani mustamlaka qiliş maqsadi bilan boğliq bölib, özbek xalqi E.siga oid ilmiy ahamiyatga ega materiallar töplaş davri 19-asrdan boşlandi.
Markaziy Osiyo xalqlari, şu jumladan, özbeklarni etn. jihatdan örganiş yölida 1872 yil Moskvada oçilgan politexnika körgazmasi munosabati bilan tayyorlangan «Turkiston albomi», şuningdek, Rus geografiya jamiyatining Turkiston bölimi, Tibbiyot, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston bölimi, Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragi, Turkiston qişloq xöjalik jamiyati, Xomutov tögaragi, Örta Osiyo olimlari jamiyati, Rus texnika jamiyatining Turkiston bölimi, Şarqşunoslik jamiyatining Toşkent bölimining roli katta böldi.
19-asr oxiri — 20-asr boşlarida etn. bilimlarning rivoji ölkada faoliyat körsatgan rus şarqşunos, tarixçi, etnograf olimlari, sayyohlari va davlat arboblari V.V.Radlov, V.V.Bartold, M.S.Andreyev, A.A.Divayev, '.L.Vyatkin, N.P.Ostroumov, N.S.Likoşin, N.G.Mallitskiy, erxotin Nalivkinlar, I.I.Umnyakov, A.A. Semyonov, Ye.}\.Polivanovlar nomi bilan boğliqdir. Ular amalga oşirgan işlar mustamlakaçilikka xizmat qilgan bölsada, töplangan katta etn. materiallar 19-asr oxiri — 20-asr boşlaridagi Turkiston hayot tarzini tavsiflaşda muhim ilmiy ahamiyatga ega.
1918 yilda Turkiston xalq universitetiyaa özbeklar E.si böyiça maxsus kurs kiritilib, bu mavzu böyiça ma'ruzalar öqitila boşlandi.
1920—30 yillar Özbekistonda E. ilmining vujudga keliş, taşkiliy va tarkibiy şakllaniş davri böldi. 1930-y.lar oxirida mahalliy aholi orasidan yetişib çiqqan mutaxassislar G.Alimov, M.Bikjanova, A.Boltayev, Ya.Ğulomov, Ş.Inoğomov, T.Mirtyosov, M.Saidjonov, X.Husanboyev, K.Yusupov va boşqalar Özbekistonda muzey işini yölga qöyiş va rivojlantirişga, muzeylarda etn. kolleksiyalarni körgazmaga qöyişga tayyorlaş böyiça muhim işlarni amalga oşirişdi.
1943 yil 4 noyab.da ÖzFA Til, adabiyot va tarix instituti asosida Tarix va arxeologiya instituti taşkil etilib, uning tarkibida 6 bölim, şu jumladan, akad. M.Andreyev rahbarligidagi E. bölimi ham bor edi. Bölim respublikada etn. tadqiqotlarning yetakçi markazi bölib qoldi.
Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasining taşkil etilişi va faoliyat olib borişi (rahbarlari S. Tolstov, T.Jdanko) Özbekistonda E. fanining rivojlanişida muhim bosqiç böldi. Xorazm ekspeditsiyasi mobaynida qoraqalpoqlar E.sining maxsus örganilganligi, Qoraqalpoğistonda etn. fikrlarning şakllanişi uçun asos böldi.
1960—80 yillarda özbek hamda qoraqalpoq xalqlarining etnogenezi va etnik tarixi böyiça faol tadqiqotlar olib borildi (V.P.Alekseyev, A.A.Asqarov, O.Suxareva, T.K.Xojayov va boşqalar). Özbeklar etnik tarixini örganiş bevosita akad. K.Şoniyozov nomi bilan boğliq.
Özbekiston xalqlari folklori, Özbekiston dekorativ va amaliy san'atining turli sohalari, xalq musiqasi, teatri, raqs san'ati, kiyimlari, an'anaviy xalq taomlari, kişilarning ma'naviy va moddiy hayotini örganiş etn. manbalardan biri sifatida etnograflarning diqqat markazida böddi. 1960, ayniqsa, 1980-y.lar Özbekiston E. fani uçun avvalgi tarixşunoslik davriga nisbatan ğoyat sermahsul, ayni vaqtda, ziddiyatli keçdi. Bu ziddiyatlar E.ning dolzarb masalalarini belgilaş va işlab çiqişda, siyosiy şaroitga oğişmay va sözsiz amal qilişda; monografik va umumlaştiruvçi tadqiqotlarda ularning tahliliytanqidiy nuqtai nazardan örganib çiqilmaganligida; katta kölamdagi ilmiy tekşiriş işlarining etnos xöjalik amaliyoti va madaniy hayoti vazifalariga mos kelmaganida namoyon böldi.
Özbekiston mustaqillikka erişişi bilan Respublikamizda E. fani yangi sifat bosqiçiga ötdi.
Özbekiston E. fanining ilmiy tekşiriş uslublari, nazariy asoslari, rivojlaniş ustuvorliklari va istiqbollarini aniqlovçi tadqiqotlar vujudga keldi. Mustaqillik yillarida özbek xalqi an'anaviy madaniyatini örganişda «yevropatsentrizm» nuqtai nazaridan yondoşişga, qator ijtimoiy in-t va hodisalarga «ötmiş sarqiti» deb qaraşga çek qöyildi.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Özbekiston FA Tarix instituti faoliyatini takomillaştiriş» haqidagi qarori (1998 yil 27 iyul) tarix fani va uning qismi E.ning vazifalarini mazmunmohiyat jihatdan tubdan özgartirdi. Özbek xalqining etnogenezi, etnik tarix muammolarini, özbek etnomadaniy jarayonlarini yangiça muşohada qiliş, xolisona yoritiş imkoni paydo bölib, uşbu mavzu etn. tadqiqotlarning yetakçi yönalişlaridan biriga aylandi. Bu yönalişni tadqiq etişda akad. K.Şoniyozovning asarlari («Qarluq davlati va qarluqlar», 1999; «Özbek xalqining şakllaniş jarayoni», 2001) muhim hissa bölib qöşiladi. 1990-y.larda K. Şoniyozovning ilmiy rahbarligi ostida tarixiy E. muammolarini (A.Aşirov, U.Abdullayev), Özbekiston aholisining maişiy turmöş an'analarini (S. Soatova, M.Öroqov, V.Haqliyev, S.Şaripov) tadqiq qiluvçi olimlar guruhi şakllandi. E. Farğona (Ş.Abdullayev, S.Gubayeva), Buxoro (A.Jumayev, M.Qurbonova), Surxondaryo, Qaşqadaryo viloyatlari
(S.Tursunov, A.Qayumov, O.Böriyev, Q.Nasriddinov) hamda Qoraqalpoğiston Respublikasining (T.Yesbergenova, R.Kamolov, N.Tleubergenov) mintaqaviy öziga xosliklarining turli jihatlarini yorituvçi tarixiyetn. va etn.sotsiologik maxsus tadqiqotlari vujudga keddi.
Z.Orifxonova, G.Zunnunova, M.Qamaritdinova kabi olimlarning mahallaning ötmişi va bugunini, hozirda öz-özini boşqariş organi sifatida amaliyotdagi ahamiyatini örganişga bağişlangan etn. ekspeditsiyalari, etnosotsiologik tadqiqotlari natijalari asosida maxsus asarlar naşr etildi. Oliy öquv yurtlari uçun E. fanidan maxsus darslik (I.Jabborov «Özbek xalqi etnografiyasi», T., 1994), öqitiş uslubi qöllanmalari (O.Böriyev, B.Ishoqov), etnologiya atamalari luğati (O.Böriyev) çop etildi.
Özbekistonda E. fanining şakllanişi, rivoji dinamikasi, tarixşunosligi muammolari maxsus tadqiqot mavzusi böldi (A.Doniyorov va D.Hoşimova). Bugungi kunda mamlakatimiz ilmiy muassasalarida E. fanining dolzarb muammolari tadqiq qilinmoqda. 2000— 2001 yillarda Termiz va Qarşida etn. tadqiqotlar markazi taşkil etildi. Özbekiston FA Tarix instituti etnologiya bölimi bu tadqiqotlar yönalişini belgilaş va muvofiqlaştiriş vazifasini bajarib kelmoqda.
Ad.: Jabborov I., Özbekxalqi etnografiyasi, T., 1994; Şoniyozov K., Özbekxalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001; Doniyorov A. X., Özbekiston etnografiyasi tarixidan ayrim lavhalar, T., 2003; Doniyorov A.X., Mustaqil Özbekiston etnografiyasi tarixşunosligining ayrim masalalari, T., 2003; Özbekiston etnologiyasi: yangiça qaraşlar va yondaşuvlar, T., 2004.
Alişer Doniyorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭТНОГРАФИЯ (этно... ва ... графия), этнология, халқшунослик — жаҳондаги барча халқларнинг, этник бирликнинг турли типлари, уларнинг келиб чиқиши (этногенези), турмуш тарзи, урф-одатлари, моддий ва маънавий тараққиёт даражасидан қатъи назар, тенг ҳолда ўзаро тафовути ёки умумийлиги ва ўхшашлигини, уларнинг ўзига хос хусусиятларини ўрганувчи махсус фан соҳаси. Э. ҳоз. этяосларнинг келиб чиқиши ва шаклланиши, жойлашиши ва этник тузилиши, урф-одатлари, маънавий маданияти ва миллий хусусиятларини тарихий жараён билан боғлиқ ҳолда ўрганади. Тарихий Э. йўқолиб кетган халқ ва элатлар, ўтмишдаги этник жараён, маиший турмуш ва маънавий маданият хусусиятларини тадқиқ қилади.
Этн. билимлар қадим замонлардан пайдо бўлган бўлсада, лекин мустақил фан сифатида 19-асрнинг ўрталарида шаклланиб бўлди. Дастлаб, бу атамани 16-асрнинг охирида немис ёзувчиси И.Зуммер ишлатган, кейин эса 18-асрнинг охирларида ва 1808 йилда махсус жур.лар шу ном билан чиқа бошлаган. Э. сўзи машҳур француз табиатшуноси ва физиги Жан Жак Ампер таклифи билан Париж антропологлари конгрессида алоҳида фан сифатида қабул қилинган (1839).
Э. дастлаб фактик билимларни тўплайди, кейин уларни таҳлил этиш орқали моҳиятини тушуниб олиб, назарий хулосалар чиқаради. Э. фани, бошқа фанлар сингари ўзига хос махсус тадқиқот усуллари ва махсус атамаларга эга. Унинг услуби муайян дунёқараш ва назариялар (методология) билан боғлиқ бўлиб, ўз тадқиқотларини айрим фан соҳалари антропология, археология, лингвистика, социология, санъатшунослик билан алоқадор ҳолда амалга оширади.
Мазкур фанларнинг ўзаро боғлиқлиги туфайли кейинги йилларда қўшалоқ илмий соҳалар ҳам юзага келди, мас, этник антропология, палеоэтнография, этнолингвистика ва бошқалар Ҳоз. даврдаги этник жараёнларни теран ва кенг миқёсда тадқиқ қилишда кейинги йилларда ўтказилаётган социологик тадқиқотлар яхши самара бермоқда. Натижада — этносоциология, этнопсихология каби янги илмий соҳалар юзага келиши муҳим аҳамиятга эга. Бундан ташқари, табиийгеографик шароитга қараб ёввойи ўсимликларни экиб ўстириш ёки ёввойи ҳайвонларни хонакилаштириш, урчитиш каби ўзига хос турмуш хусусиятларига эга элатларнинг хўжалик хусусиятларини аникдашда Э. билан ҳамкорликда этноботаника ва этнозоология каби янги соҳалар фаолият кўрсатмоқда.
Халқларни ўрганишда Э. фани ниҳоятда кенг ва хилмахил манбалардан ва усуллардан фойдаланади. Бир жойда узоқ яшаб, кузатиш йўли билан ўтказилган тадқиқотлар энг самарали эканлигини машҳур этнографлар (Л.Морган, Н.Н.МиклухоМаклай, В.Г. Богораз) алоҳида қайд қилганлар. Қисқа муддатда, айрим мавсумларда ўтказиладиган тадқиқот ишлари экспедиция усули бўлиб, ҳозир кенг тарқалган ва у мавсумий усул дейилади.
Дала ишларида, асосан, ахборотчидан суҳбат йўли билан ёзма ёки магнитофон орқали маълумотлар тўплаш, муайян маишиймаданий турмуш ҳодисалари, оиланикоҳ муносабатлари ва маросимлари, халқ сайиллари ва ўйинларини кузатиш, уларда бевосита иштирок қилиш ва уларни жиддий ўрганиш (ёзиш, чизиш, расмга олиш) каби усуллар қўлланилади. Маънавий маданиятни тадқиқ қилишда (айниқса, айрим урф-одат ва маросимлар, халқ ўйинлари, ибодат, миллий рақслар) замонавий техника (фото, видео ва киноаппаратуралар) воситаларидан кенг фойдаланилади.
Ўзбекистонда Э. фани. Ўзбекистон ҳудудида истиқомат қилган қабила ва элатлар тўғрисидаги энг қадимий этн. маълумотлар илк ёзма манбаларда, юнон ва рим муаллифлари Гекатей, Страбон, Геродот, Арриан, Птолемей ва Ктесий, сицилиялик Диодор, Помпей Трог, Тацит асарларида учрайди.
Ўрта Осиё халқларининг қадимий аждодлари ва уларнинг турмуш тарзи, урф-одат ва маросимлари тўғрисида қимматли маълумотларни зардуштийлик динининг муқаддас китоби «Авесто»да ҳам кўриш мумкин. Мил. ав. 6—1-асрлардан араб истилосигача Ўрта Осиё халқларига тегишли маълумотларни қадимий ахоманийлар даврига оид қоя тош битикларида, парфиёний, суғдий, хоразмий, бахтарий ёзма ёдгорликларида, хитой саёҳатномаларида, сосонийлар Эронининг ўрта форсийпаҳлавий тилдаги ёдгорликларида, арман тилидаги манбаларда, қадимий туркий ёзма ёдгорликларда учратамиз.
Илк ўрта аср (912-асрлар) муаллифлари географ ва сайёҳлар Ибн Хурдодбеҳ, алБалхий, Истахрий, Ибн Ҳавқал, Масъудий, Ёқут Ҳамавийлар ўз саёҳатномаларида Шарқ халқлари Э.си бўйича қимматли маълумотлар ёзиб қолдирганлар.
Халқ оғзаки ижоди намуналари бўлган «ДадаҚўрқут», «Алпомиш», «Манас», «Гўрўғли» достонлари тарихий ва этн. жиҳатдан ниҳоятда муҳим манбалардир. Муҳаммад Хоразмийнинг «Сурат алАарз», Абу Райҳон Берунийнинг «Қонуни Масъудий», «Амударё тарихи»; Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк», Наршахийнинг «Бухоро тарихи» асарлари Ўрта Осиё, шу жумладан, Ўзбекистон шаҳарлари, уларнинг тарихи, табиийгеографик шароити, этнотопонимияси, айрим шаҳар ва қишлоқлар аҳолисининг лингвистик ва этник таркиби, ижгимоий-сиёсий ҳаёти, маиший турмуши ва маданиятининг баъзи жиҳатлари, диний эътиқодларига оид ноёб маълумотлар мужассамлашганлиги билан муҳим илмий аҳамиятга эга.
Амир Темур ва унинг ворислари ҳукмронлик қилган даврда яшаган сарой тарихчилари ва солномачилари, жумладан, Ҳофизи Абрунинг «Зубдат уттаворих» («Тарихлар қаймоғи»), Низомиддин Шомий, Абдураззоқ Самарқандий, Ҳусайн Кубравий, Али Кушчи ва бошқаларнинг асарларида шу даврга оид этн. маълумотларни учратиш мумкин.
Шунингдек, испан элчиси Рюи Гонзалес де Клавихонинг асарида, рус солномаларида, машҳур сайёҳ Марко Полонинг саёҳатномасида ҳам муҳим маълумотлар жамланган.
Бобурнштт «Бобурнома» асарида Мовароуннаҳр ва қўшни мамлакатларда яшаган элатларнинг этник таркиби ва тарихи, урф-одати ва маросимлари маданияти ва маиший турмуши ҳақида, Гулбаданбегимшшт «Ҳумоюннома» номли тарихийбиографик асарида Тошкент ва Андижондан то Қашқар ва Ҳинд океани бўйларигача қандай шаҳарлар, вилоятлар борлиги, уларнинг аҳолиси ҳақида маълумотлар келтирилган.
Ўрта асрлар илмий мероси бўлган Ҳофиз Таниш ал-Бухорийнинг «Абдулланома» («Шарафномаи шоҳий»), Маъсуд ибн Кўҳистонийнинг «Тарихи Абулхайрхоний», Камолиддин Биноийнинг «Шайбонийнома», Фазлуллоҳ Рўзбеҳоннинг «Меҳмонномаи Бухоро», Абулғозий Баҳодирхоннинг «Шажарайи турк» Каби асарларида қимматли тарихийэтн. маълумотлар бор.
16—17-асрларда Бухоро, Хива ва Қўқон хонликларининг вужудга келиши ва Россия давлати билан мунтазам савдо ва дипломатик муносабатлар ўрнатилиши натижасида рус элчиларининг ўзбек хонликларига қилган сафарлари жараёнида тўплаган материалларида ҳам этн. маълумотлар мавжуд бўлиб, улар маълум илмий қимматга эгадир.
Туркистон ўлкасини жадал этн. ўрганиш ўлкани мустамлака қилиш мақсади билан боғлиқ бўлиб, ўзбек халқи Э.сига оид илмий аҳамиятга эга материаллар тўплаш даври 19-асрдан бошланди.
Марказий Осиё халқлари, шу жумладан, ўзбекларни этн. жиҳатдан ўрганиш йўлида 1872 йил Москвада очилган политехника кўргазмаси муносабати билан тайёрланган «Туркистон альбоми», шунингдек, Рус география жамиятининг Туркистон бўлими, Тиббиёт, антропология ва этнография ҳаваскорлари жамиятининг Туркистон бўлими, Туркистон археология ҳаваскорлари тўгараги, Туркистон қишлоқ хўжалик жамияти, Хомутов тўгараги, Ўрта Осиё олимлари жамияти, Рус техника жамиятининг Туркистон бўлими, Шарқшунослик жамиятининг Тошкент бўлимининг роли катта бўлди.
19-аср охири — 20-аср бошларида этн. билимларнинг ривожи ўлкада фаолият кўрсатган рус шарқшунос, тарихчи, этнограф олимлари, сайёҳлари ва давлат арбоблари В.В.Радлов, В.В.Бартольд, М.С.Андреев, А.А.Диваев, Ъ.Л.Вяткин, Н.П.Остроумов, Н.С.Ликошин, Н.Г.Маллицкий, эрхотин Наливкинлар, И.И.Умняков, А.А. Семёнов, Е.}\.Поливановлар номи билан боғлиқдир. Улар амалга оширган ишлар мустамлакачиликка хизмат қилган бўлсада, тўпланган катта этн. материаллар 19-аср охири — 20-аср бошларидаги Туркистон ҳаёт тарзини тавсифлашда муҳим илмий аҳамиятга эга.
1918 йилда Туркистон халқ университетияа ўзбеклар Э.си бўйича махсус курс киритилиб, бу мавзу бўйича маърузалар ўқитила бошланди.
1920—30 йиллар Ўзбекистонда Э. илмининг вужудга келиш, ташкилий ва таркибий шаклланиш даври бўлди. 1930-й.лар охирида маҳаллий аҳоли орасидан етишиб чиққан мутахассислар Г.Алимов, М.Бикжанова, А.Болтаев, Я.Ғуломов, Ш.Иноғомов, Т.Миртёсов, М.Саиджонов, Х.Ҳусанбоев, К.Юсупов ва бошқалар Ўзбекистонда музей ишини йўлга қўйиш ва ривожлантиришга, музейларда этн. коллекцияларни кўргазмага қўйишга тайёрлаш бўйича муҳим ишларни амалга оширишди.
1943 йил 4 нояб.да ЎзФА Тил, адабиёт ва тарих институти асосида Тарих ва археология институти ташкил этилиб, унинг таркибида 6 бўлим, шу жумладан, акад. М.Андреев раҳбарлигидаги Э. бўлими ҳам бор эди. Бўлим республикада этн. тадқиқотларнинг етакчи маркази бўлиб қолди.
Хоразм археологияэтнография экспедициясининг ташкил этилиши ва фаолият олиб бориши (раҳбарлари С. Толстов, Т.Жданко) Ўзбекистонда Э. фанининг ривожланишида муҳим босқич бўлди. Хоразм экспедицияси мобайнида қорақалпоқлар Э.сининг махсус ўрганилганлиги, Қорақалпоғистонда этн. фикрларнинг шаклланиши учун асос бўлди.
1960—80 йилларда ўзбек ҳамда қорақалпоқ халқларининг этногенези ва этник тарихи бўйича фаол тадқиқотлар олиб борилди (В.П.Алексеев, А.А.Асқаров, О.Сухарева, Т.К.Хожайов ва бошқалар). Ўзбеклар этник тарихини ўрганиш бевосита акад. К.Шониёзов номи билан боғлиқ.
Ўзбекистон халқлари фольклори, Ўзбекистон декоратив ва амалий санъатининг турли соҳалари, халқ мусиқаси, театри, рақс санъати, кийимлари, анъанавий халқ таомлари, кишиларнинг маънавий ва моддий ҳаётини ўрганиш этн. манбалардан бири сифатида этнографларнинг диққат марказида бўдди. 1960, айниқса, 1980-й.лар Ўзбекистон Э. фани учун аввалги тарихшунослик даврига нисбатан ғоят сермаҳсул, айни вақтда, зиддиятли кечди. Бу зиддиятлар Э.нинг долзарб масалаларини белгилаш ва ишлаб чиқишда, сиёсий шароитга оғишмай ва сўзсиз амал қилишда; монографик ва умумлаштирувчи тадқиқотларда уларнинг таҳлилийтанқидий нуқтаи назардан ўрганиб чиқилмаганлигида; катта кўламдаги илмий текшириш ишларининг этнос хўжалик амалиёти ва маданий ҳаёти вазифаларига мос келмаганида намоён бўлди.
Ўзбекистон мустақилликка эришиши билан Республикамизда Э. фани янги сифат босқичига ўтди.
Ўзбекистон Э. фанининг илмий текшириш услублари, назарий асослари, ривожланиш устуворликлари ва истиқболларини аниқловчи тадқиқотлар вужудга келди. Мустақиллик йилларида ўзбек халқи анъанавий маданиятини ўрганишда «европацентризм» нуқтаи назаридан ёндошишга, қатор ижтимоий ин-т ва ҳодисаларга «ўтмиш сарқити» деб қарашга чек қўйилди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон ФА Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш» ҳақидаги қарори (1998 йил 27 июль) тарих фани ва унинг қисми Э.нинг вазифаларини мазмунмоҳият жиҳатдан тубдан ўзгартирди. Ўзбек халқининг этногенези, этник тарих муаммоларини, ўзбек этномаданий жараёнларини янгича мушоҳада қилиш, холисона ёритиш имкони пайдо бўлиб, ушбу мавзу этн. тадқиқотларнинг етакчи йўналишларидан бирига айланди. Бу йўналишни тадқиқ этишда акад. К.Шониёзовнинг асарлари («Қарлуқ давлати ва қарлуқлар», 1999; «Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни», 2001) муҳим ҳисса бўлиб қўшилади. 1990-й.ларда К. Шониёзовнинг илмий раҳбарлиги остида тарихий Э. муаммоларини (А.Аширов, У.Абдуллаев), Ўзбекистон аҳолисининг маиший турмўш анъаналарини (С. Соатова, М.Ўроқов, В.Ҳақлиев, С.Шарипов) тадқиқ қилувчи олимлар гуруҳи шаклланди. Э. Фарғона (Ш.Абдуллаев, С.Губаева), Бухоро (А.Жумаев, М.Қурбонова), Сурхондарё, Қашқадарё вилоятлари
(С.Турсунов, А.Қаюмов, О.Бўриев, Қ.Насриддинов) ҳамда Қорақалпоғистон Республикасининг (Т.Есбергенова, Р.Камолов, Н.Тлеубергенов) минтақавий ўзига хосликларининг турли жиҳатларини ёритувчи тарихийэтн. ва этн.социологик махсус тадқиқотлари вужудга кедди.
З.Орифхонова, Г.Зуннунова, М.Қамаритдинова каби олимларнинг маҳалланинг ўтмиши ва бугунини, ҳозирда ўз-ўзини бошқариш органи сифатида амалиётдаги аҳамиятини ўрганишга бағишланган этн. экспедициялари, этносоциологик тадқиқотлари натижалари асосида махсус асарлар нашр этилди. Олий ўқув юртлари учун Э. фанидан махсус дарслик (И.Жабборов «Ўзбек халқи этнографияси», Т., 1994), ўқитиш услуби қўлланмалари (О.Бўриев, Б.Исҳоқов), этнология атамалари луғати (О.Бўриев) чоп этилди.
Ўзбекистонда Э. фанининг шаклланиши, ривожи динамикаси, тарихшунослиги муаммолари махсус тадқиқот мавзуси бўлди (А.Дониёров ва Д.Ҳошимова). Бугунги кунда мамлакатимиз илмий муассасаларида Э. фанининг долзарб муаммолари тадқиқ қилинмоқда. 2000— 2001 йилларда Термиз ва Қаршида этн. тадқиқотлар маркази ташкил этилди. Ўзбекистон ФА Тарих институти этнология бўлими бу тадқиқотлар йўналишини белгилаш ва мувофиқлаштириш вазифасини бажариб келмоқда.
Ад.: Жабборов И., Ўзбекхалқи этнографияси, Т., 1994; Шониёзов К., Ўзбекхалқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001; Дониёров А. X., Ўзбекистон этнографияси тарихидан айрим лавҳалар, Т., 2003; Дониёров А.Х., Мустақил Ўзбекистон этнографияси тарихшунослигининг айрим масалалари, Т., 2003; Ўзбекистон этнологияси: янгича қарашлар ва ёндашувлар, Т., 2004.
Алишер Дониёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.