Etnonimika
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253-b. — ziyouz.com
Etnonimika (etno... va yun. oputa — ism, nom) — leksikologiyaning etnonimlarnn örganuvçi bölimi. E. tilşunoslikning onomastika sohasi tarkibiga kiradi. E. ma'lum etnos tilidagi uruğ, qabila, elat, millat va boşqalar xil etnik birliklar nomini töplaş, ularning paydo bölişi, nomlanişidagi asosiy motivlar, nomlarning luğaviy tarkibi, undagi subtrat va adstrat materialning örni, etnonimlarning ma'no va etimologiyasi, yasalişi, etnonimik luğatlarni tuziş tartibqoidalari kabi muammolar bilan şuğullanadi. Özbek tili etnonimlarga boy bölib, ular negizida xalqning qadimiy totemistik tasavvurlari (bahrin, toyloq, loçin, qarğa, qoraquş, ilonli, kaltatoy), tamğa, maxsus belgilarga asoslaniş (taroqli, töğali, qayçili, qöştamğali, öroqli, bolğali), son, miqdor tuşunçalariga tayanib nomlaş (ming, qirq, manğit, nayman, oltiöğil, beşbola, törtuyli, beşuyli), hajm, şakl tuşunçalari (kattajuz, kiçikjuz, parçayuz), rangtus bilan boğliq tuşunçalar (oqmanğit, oqtana, oqtelpak, oqtönli, qoratelpak, qoramanğit, qoranayman, olaköylak, olatön), etnosning ijtimoiy-siyosiy ahvoli, mavqei (beklar, beklartöpi, boylartöp, mirzatöp, malikbaçça), etnosning kasbkori (ayronçi, kiyikçi, iyarçi, baydoqçi, tevaçi, tönçi, tuğçi, şotirçi, ovçi, mergan, mirişkor), etnosning yaşaş joyi, uruğ, qabila boşliqlarining nomlari yotişini körsatadi.
Turkiy E.ni, jumladan, özbek E.ni örganiş işiga taniqli turkiyşunoslar N.Aristov, V.V.Radlov, V.V.Bartold, S.P.Tolstov, S.M.Abramzon, L.V.Gumilyov, D.Ye.Yeremeyev, N.A.Baskakov, L.V.Zuyev, A.N.Xanikov, B.A.Jdanko, B.X.Karmişeva, A.A.Valitova, S.Ataniyozov, D.Aytmurodov, R.G.Kuzeyev; özbek olimlaridan Yahyo Ğulomov, B.Ahmedov, K.Şoniyozov, A.Muhammadjonov, X.Doniyorov, S.Gubayeva, T.Nafasov, A.Otajonova va boşqalar munosib hissa qöşdilar.
E. öz tahlillarida tilşunoslikdan taşqari tarix, etnografiya, geografiya, psixologiya, dinşunoslik va boşqalar fanlarning ilmiy usullaridan ham foydalanadi.
Ad.: D oniyoro v X., Özbek xalqiningşajara va şevalari, T., 1968; Etnonimn, M., 1970; Yeremeyev D.Ye., Etnonimm tyurok, M., 1971; Şaniyazov K., K etniçeskoy istorii uzbekskogo naroda, T, 1974; Aytmuradov A., Tyurkskiye etnonimm, Nukus, 1986; Hasan Ato Abuşiy, Turkiy qavmlar tarixi, T, 1995.
Ernst Begmatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭТНОНИМИКА (этно... ва юн. опута — исм, ном) — лексикологиянинг этнонимларнн ўрганувчи бўлими. Э. тилшуносликнинг ономастика соҳаси таркибига киради. Э. маълум этнос тилидаги уруғ, қабила, элат, миллат ва бошқалар хил этник бирликлар номини тўплаш, уларнинг пайдо бўлиши, номланишидаги асосий мотивлар, номларнинг луғавий таркиби, ундаги субтрат ва адстрат материалнинг ўрни, этнонимларнинг маъно ва этимологияси, ясалиши, этнонимик луғатларни тузиш тартибқоидалари каби муаммолар билан шуғулланади. Ўзбек тили этнонимларга бой бўлиб, улар негизида халқнинг қадимий тотемистик тасаввурлари (баҳрин, тойлоқ, лочин, қарға, қорақуш, илонли, калтатой), тамға, махсус белгиларга асосланиш (тароқли, тўғали, қайчили, қўштамғали, ўроқли, болғали), сон, миқдор тушунчаларига таяниб номлаш (минг, қирқ, манғит, найман, олтиўғил, бешбола, тўртуйли, бешуйли), ҳажм, шакл тушунчалари (каттажуз, кичикжуз, парчаюз), рангтус билан боғлиқ тушунчалар (оқманғит, оқтана, оқтелпак, оқтўнли, қорателпак, қораманғит, қоранайман, олакўйлак, олатўн), этноснинг ижтимоий-сиёсий аҳволи, мавқеи (беклар, беклартўпи, бойлартўп, мирзатўп, маликбачча), этноснинг касбкори (айрончи, кийикчи, иярчи, байдоқчи, тевачи, тўнчи, туғчи, шотирчи, овчи, мерган, миришкор), этноснинг яшаш жойи, уруғ, қабила бошлиқларининг номлари ётишини кўрсатади.
Туркий Э.ни, жумладан, ўзбек Э.ни ўрганиш ишига таниқли туркийшунослар Н.Аристов, В.В.Радлов, В.В.Бартольд, С.П.Толстов, С.М.Абрамзон, Л.В.Гумилёв, Д.Е.Еремеев, Н.А.Баскаков, Л.В.Зуев, А.Н.Хаников, Б.А.Жданко, Б.Х.Кармишева, А.А.Валитова, С.Атаниёзов, Д.Айтмуродов, Р.Г.Кузеев; ўзбек олимларидан Яҳё Ғуломов, Б.Аҳмедов, К.Шониёзов, А.Муҳаммаджонов, Х.Дониёров, С.Губаева, Т.Нафасов, А.Отажонова ва бошқалар муносиб ҳисса қўшдилар.
Э. ўз таҳлилларида тилшуносликдан ташқари тарих, этнография, география, психология, диншунослик ва бошқалар фанларнинг илмий усулларидан ҳам фойдаланади.
Ад.: Д ониёро в X., Ўзбек халқинингшажара ва шевалари, Т., 1968; Этнонимн, М., 1970; Еремеев Д.Е., Этнонимм тюрок, М., 1971; Шаниязов К., К этнической истории узбекского народа, Т, 1974; Айтмурадов А., Тюркские этнонимм, Нукус, 1986; Ҳасан Ато Абуший, Туркий қавмлар тарихи, Т, 1995.
Эрнст Бегматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.