Evenklar muxtor okrugi

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com

Evenklar muxtor okrugi EVENKLAR MUXTOR OKRUGI, Evenkiya — RF Krasnoyarsk ölkasi tarkibidagi muxtor okrug. 1930 yil 10 dek.da taşkil etilgan. Şarqiy Sibirda joylaşgan. Mayd. 767,6 ming km2.

Aholisi 17,7 ming kişi (2002), asosan, evenk, ket va ruslar, şuningdek, saxa, ukrain va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 29,2%. 3 ma'muriy tumanga bölingan. Markazi — Tura şaharçasi.

Tabiati. E.m.o. Örta Sibir yassitoğligining markaziy qismini egallaydi. Okrugning baland joyi — Putorana platosi (eng baland joyi — Kamen toği, 1701 m). Okrugda Tunguska toşkömir havzasining köp qismi; Quyi Tunguska va Toşloq Tunguska atroflarida temir rudasi, rangli metallar, grafit, islandiya şpati, neft, gaz konlari bor. Iqlimi keskin kontinental. Qişi davomli, sovuq. Yanv.ning örtaça t-rasi Vanavarada — 26,9°, Turada — 36,8°. Iyulniki Turada 15,5°, Vanavarada 16,6°. Yillik yoğin 300—500 mm. Vegetatsiya davri şim.da 60 kun, jan.da 115 kun. Töngib yotgan yer köp. Asosiy daryolari — Yeniseyning öng irmoqlari: Quyi va Toşloq Tunguska. Köl (şu jumladan, Yessey, Vivi, Agata) köp. Toğörmon podzollaşgan tuproqlar tarqalgan. Hududining katta qismi tayga zonasida bölib, tiloğoç, qoraqarağay, çekka şim. da siyrak örmonlar va yösinlişaynik kabi tundra ösimliklari ösadi. Sobol, tiyin, qönğir ayiq, rosomaxa, burunduq, ondatra, latça, tulki, böri, oq tovuşqon, şim. buğusi, los, karqur, qur, çil yaşaydi. Mil.av. 2-ming yillikda evenklar hoz. hududda örnaşganlar. Ularning asosiy maşğulotlari ovçilik, buğuçilik, baliq ovlaş bölgan. 17-asrning 1-yarmida E.m.o. hududini Rossiya egalladi. Şundan keyin yasoq soliği joriy etildi, talonçilik siyosati oqibatida tub aholining asosiy qismi qirilib ketdi. 1930—32 yillarda geologlar topgan toşkömir, islandiya şpati, quriliş materiallari va tuz kabi foydali qazilma konlari asosida sanoat işlab çiqariş vujudga keddi. E.m.o. hududida Putorana, Tungus, markaziy Sibir qöriqxonalari bor.

E.m.o.da oziq-ovqat, örmon, yoğoçsozlik, sellyuloza-qoğoz, elektroenergetika, yoqilği, poligrafiya, maşinasozlik va metallsozlik, konçilik sanoatlari rivojlangan. Okrugning asosiy xöjalik tarmoklari — möynaçilik va buğuçilik. E.m.o. Krasnoyarsk ölkasida tayyorlanadigan möynaning 13% ni (sobol, kumuşrangqora tulki, oq suvsar, tiyin, ondatra) beradi. Möyna tayyorlaşning 55% ni ov mahsulotlari, 45% ni darrandaçilik taşkil qiladi. Darrandaçilik fermalarida qora tölki va kök tulki boqiladi. Krasnoyarsk ölkasidagi buğuyuşg U qismiga yaqini

3 E.m.o. hissasiga töğri keladi. Konçilik r-nlarida buğu yaylovlari degradatsiyaga uçragan. Tabiiy şaroiti aholi yaşaşi uçun ança noqulay. Sut çorvaçiligi va dehqonçilik (kartoşka, sabzavot), baliq ovlaş rivojlangan.

Quyi Tunguska va Toşloq Tunguska daryolarida kema qatnaydi. Aviatransport rivojlangan. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 117 km. Buğu transporti katta ahamiyatga ega. Okrug ölkaşunoslik muzeyi, teatr faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭВЕНКЛАР МУХТОР ОКРУГИ, Эвенкия — РФ Красноярск ўлкаси таркибидаги мухтор округ. 1930 йил 10 дек.да ташкил этилган. Шарқий Сибирда жойлашган. Майд. 767,6 минг км2.

Аҳолиси 17,7 минг киши (2002), асосан, эвенк, кет ва руслар, шунингдек, саха, украин ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 29,2%. 3 маъмурий туманга бўлинган. Маркази — Тура шаҳарчаси.

Табиати. Э.м.о. Ўрта Сибирь ясситоғлигининг марказий қисмини эгаллайди. Округнинг баланд жойи — Путорана платоси (энг баланд жойи — Камен тоғи, 1701 м). Округда Тунгуска тошкўмир ҳавзасининг кўп қисми; Қуйи Тунгуска ва Тошлоқ Тунгуска атрофларида темир рудаси, рангли металлар, графит, исландия шпати, нефть, газ конлари бор. Иқлими кескин континентал. Қиши давомли, совуқ. Янв.нинг ўртача т-раси Ванаварада — 26,9°, Турада — 36,8°. Июлники Турада 15,5°, Ванаварада 16,6°. Йиллик ёғин 300—500 мм. Вегетация даври шим.да 60 кун, жан.да 115 кун. Тўнгиб ётган ер кўп. Асосий дарёлари — Енисейнинг ўнг ирмоқлари: Қуйи ва Тошлоқ Тунгуска. Кўл (шу жумладан, Ессей, Виви, Агата) кўп. Тоғўрмон подзоллашган тупроқлар тарқалган. Ҳудудининг катта қисми тайга зонасида бўлиб, тилоғоч, қорақарағай, чекка шим. да сийрак ўрмонлар ва йўсинлишайник каби тундра ўсимликлари ўсади. Соболь, тийин, қўнғир айиқ, росомаха, бурундуқ, ондатра, латча, тулки, бўри, оқ товушқон, шим. буғуси, лось, карқур, қур, чил яшайди. Мил.ав. 2-минг йилликда эвенклар ҳоз. ҳудудда ўрнашганлар. Уларнинг асосий машғулотлари овчилик, буғучилик, балиқ овлаш бўлган. 17-асрнинг 1-ярмида Э.м.о. ҳудудини Россия эгаллади. Шундан кейин ясоқ солиғи жорий этилди, талончилик сиёсати оқибатида туб аҳолининг асосий қисми қирилиб кетди. 1930—32 йилларда геологлар топган тошкўмир, исландия шпати, қурилиш материаллари ва туз каби фойдали қазилма конлари асосида саноат ишлаб чиқариш вужудга кедди. Э.м.о. ҳудудида Путорана, Тунгус, марказий Сибирь қўриқхоналари бор.

Э.м.о.да озиқ-овқат, ўрмон, ёғочсозлик, целлюлоза-қоғоз, электроэнергетика, ёқилғи, полиграфия, машинасозлик ва металлсозлик, кончилик саноатлари ривожланган. Округнинг асосий хўжалик тармоклари — мўйначилик ва буғучилик. Э.м.о. Красноярск ўлкасида тайёрланадиган мўйнанинг 13% ни (соболь, кумушрангқора тулки, оқ сувсар, тийин, ондатра) беради. Мўйна тайёрлашнинг 55% ни ов маҳсулотлари, 45% ни даррандачилик ташкил қилади. Даррандачилик фермаларида қора тўлки ва кўк тулки боқилади. Красноярск ўлкасидаги буғуюшг У қисмига яқини

3 Э.м.о. ҳиссасига тўғри келади. Кончилик р-нларида буғу яйловлари деградацияга учраган. Табиий шароити аҳоли яшаши учун анча ноқулай. Сут чорвачилиги ва деҳқончилик (картошка, сабзавот), балиқ овлаш ривожланган.

Қуйи Тунгуска ва Тошлоқ Тунгуска дарёларида кема қатнайди. Авиатранспорт ривожланган. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 117 км. Буғу транспорти катта аҳамиятга эга. Округ ўлкашунослик музейи, театр фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.