Evfemizm
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Evfemizm (yun. yeirpegşa — yumşoq ifodalaş) — sözlovçiga aytiş noqulay, noörin yoki qöpol tuyulgan söz va iboralarning sinonimi sifatida paydo bölgan sözlar. E. salbiy voqelikni ataşdan qoçiş, şunday voqelikning salbiy ta'sirini yumşatiş uçun xizmat qilib, kişining izzatnafsiga tegadigan, unga malol keladigan, hurmatsizlik ifodalaydigan, axloqiy meyorlarga zid keladigan holatlarning yoki töğridantöğri aytiş mumkin bölmagan maxfiy voqeliklarning salbiy ta'sirini kamaytiriş, ularni yaşiriş, berkitiş; noxuş xabarni beozorroq, yumşoqroq şaklda yetkaziş, ifodalaş uçun işlatiladi. Mas, öldi deyiş örniga olamdan ötdi, köz yumdi, vafot etdi; tuğdi deyiş örniga közi yoridi, yengillaşdi kabi iboralardan foydalaniş. Tilda E.ning qöllanişi tabu hodisasi bilan boğliq holda tarixiyetnografik hodisa sifatida şakllangan. E. xalqlardagi urf-odat, madaniy saviyaning darajasi, estetik did va etnik meyorlarning rivojlanişi bilan boğliq. Tilning taraqqiyoti bilan uning evfemistik qatlami ham rivojlanadi. Yangiça axloqodob, yangiça dunyoqaraş meyorlari asosida E.ning yangi yangi şakllari yuzaga keladi. Tilda muayyan nutq vaziyati talabi bilan vujudga kelgan E. ham mavjudki, ularning ma'nosi köpinça matn orqali oydinlaşadi. Mas, «Ra'noni egasiga topşirmagunimizça, — dedi Nigor oyim, — quyilmaydiganga öxşaydi» (A. Qodiriy) jumlasida nutq odobi nuqtai nazaridan erga bermoq iborasi örnida egasiga topşirmoq şaklidagi E. qöllangan. E. ilmiy va rasmiy uslublarda keng qöllanadi.
Ad.\ Şomaqsudov A., Rasulov I., Qönğurov R., Rustamov H., Özbek tili stilistikasi, T., 1983; Omonturdiyev A., Özbek nutqining evfemik asoslari, T., 2000.
Ne'mat Mahkamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭВФЕМИЗМ (юн. еирпегша — юмшоқ ифодалаш) — сўзловчига айтиш ноқулай, ноўрин ёки қўпол туюлган сўз ва ибораларнинг синоними сифатида пайдо бўлган сўзлар. Э. салбий воқеликни аташдан қочиш, шундай воқеликнинг салбий таъсирини юмшатиш учун хизмат қилиб, кишининг иззатнафсига тегадиган, унга малол келадиган, ҳурматсизлик ифодалайдиган, ахлоқий меъёрларга зид келадиган ҳолатларнинг ёки тўғридантўғри айтиш мумкин бўлмаган махфий воқеликларнинг салбий таъсирини камайтириш, уларни яшириш, беркитиш; нохуш хабарни беозорроқ, юмшоқроқ шаклда етказиш, ифодалаш учун ишлатилади. Мас, ўлди дейиш ўрнига оламдан ўтди, кўз юмди, вафот этди; туғди дейиш ўрнига кўзи ёриди, енгиллашди каби иборалардан фойдаланиш. Тилда Э.нинг қўлланиши табу ҳодисаси билан боғлиқ ҳолда тарихийэтнографик ҳодиса сифатида шаклланган. Э. халқлардаги урф-одат, маданий савиянинг даражаси, эстетик дид ва этник меъёрларнинг ривожланиши билан боғлиқ. Тилнинг тараққиёти билан унинг эвфемистик қатлами ҳам ривожланади. Янгича ахлоқодоб, янгича дунёқараш меъёрлари асосида Э.нинг янги янги шакллари юзага келади. Тилда муайян нутқ вазияти талаби билан вужудга келган Э. ҳам мавжудки, уларнинг маъноси кўпинча матн орқали ойдинлашади. Мас, «Раънони эгасига топширмагунимизча, — деди Нигор ойим, — қуйилмайдиганга ўхшайди» (А. Қодирий) жумласида нутқ одоби нуқтаи назаридан эрга бермоқ ибораси ўрнида эгасига топширмоқ шаклидаги Э. қўлланган. Э. илмий ва расмий услубларда кенг қўлланади.
Ад.\ Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Ҳ., Ўзбек тили стилистикаси, Т., 1983; Омонтурдиев А., Ўзбек нутқининг эвфемик асослари, Т., 2000.
Неъмат Маҳкамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.