Evristika
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9-b. — ziyouz.com
Evristika (yun. peştzko — izlayman, topaman) — 1) masala yeçişning maxsus usullari (evristik usullar). Masalani aniq matematik modellarga tayanib va an'anaviy usullardan foydalanib yeçişning aksi. Evristik usullardan foydalaniş masalani yeçiş vaqtini ança qisqartiradi. Bunday usulda olingan yeçim eng töğri yeçim hisoblanmaydi, balki mumkin bölgan yeçimlardan biri böladi. Köpinça, E. yordamida qöyilgan maqsadga erişib bölmaydi. Ba'zan psixologik va kibernetik adabiyotda evristik usullarga masalalar yeçişning induktiv usullari sifatida tuşuniladi; 2) EHM (kompyuter) uçun dasturlar tuziş usuli (evristik dasturlaş). Agar oddiy dasturlar tuziş usulida dasturçi masalani yeçişning tayyor mat. usulini EHM ga «tuşunarli» şaklga kodlasa, evristik dasturlaşda u masalani yeçişning intuitiv (his qilib) tuşuniladigan usulini şakllantirişga intiladi. Bu usul ham oldinga qöyilgan vazifani mutlaq hal qilişga imkon bermaydi; 3) mahsuldor ijodiy fikrlaş (tafakkur) jarayonini taşkil qiliş (evristik faoliyat); 4) evristik faoliyatni örganadigan predmet; fikrlaş haqidagi fanning maxsus bölimi. Fan sifatida psixologiya, sun'iy intellekt nazariyasi, strukturaviy lingvistika, axborotlar nazariyasi predmetlarining omixtasi sifatida rivojlanadi; 5) maxsus öqitiş usuli (Suqrot suhbatlari) yoki muammolarni köplaşib hal qiliş. Bunda ta'lim olayotgan kişilarga yönaltiruvçi qöşimça savollar va misollar beriladi. Murakkab muammolarni köplaşib hal qilişda ğoya muallifiga iştirokçilar yönaltiruvçi savollar, misollar, aks misollar berişadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭВРИСТИКА (юн. пештзко — излайман, топаман) — 1) масала ечишнинг махсус усуллари (эвристик усуллар). Масалани аниқ математик моделларга таяниб ва анъанавий усуллардан фойдаланиб ечишнинг акси. Эвристик усуллардан фойдаланиш масалани ечиш вақтини анча қисқартиради. Бундай усулда олинган ечим энг тўғри ечим ҳисобланмайди, балки мумкин бўлган ечимлардан бири бўлади. Кўпинча, Э. ёрдамида қўйилган мақсадга эришиб бўлмайди. Баъзан психологик ва кибернетик адабиётда эвристик усулларга масалалар ечишнинг индуктив усуллари сифатида тушунилади; 2) ЭҲМ (компьютер) учун дастурлар тузиш усули (эвристик дастурлаш). Агар оддий дастурлар тузиш усулида дастурчи масалани ечишнинг тайёр мат. усулини ЭҲМ га «тушунарли» шаклга кодласа, эвристик дастурлашда у масалани ечишнинг интуитив (ҳис қилиб) тушуниладиган усулини шакллантиришга интилади. Бу усул ҳам олдинга қўйилган вазифани мутлақ ҳал қилишга имкон бермайди; 3) маҳсулдор ижодий фикрлаш (тафаккур) жараёнини ташкил қилиш (эвристик фаолият); 4) эвристик фаолиятни ўрганадиган предмет; фикрлаш ҳақидаги фаннинг махсус бўлими. Фан сифатида психология, сунъий интеллект назарияси, структуравий лингвистика, ахборотлар назарияси предметларининг омихтаси сифатида ривожланади; 5) махсус ўқитиш усули (Суқрот суҳбатлари) ёки муаммоларни кўплашиб ҳал қилиш. Бунда таълим олаётган кишиларга йўналтирувчи қўшимча саволлар ва мисоллар берилади. Мураккаб муаммоларни кўплашиб ҳал қилишда ғоя муаллифига иштирокчилар йўналтирувчи саволлар, мисоллар, акс мисоллар беришади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.