Exinokokkoz

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 267–268-b. — ziyouz.com

Exinokokkoz odam va hayvonlarda uçraydigan invazion kasallik. Exinokokklar qözğatadi (tasmasimon gelmint). E. qadimdan ma'lum. Gippokrat asarlarqda ham jigar E.iga oid ilk ma'lumotlar bor, lekin u «jigar yalliğlanişi» deb yuritilgan. Keyinçalik E. qözğatuvçisi parazitar tabiatga ega ekanligi aniqlandi. E. ança keng tarqalgan kasallik. Odamga it, tulki, böri, muşukdan, gelmIn-t tuxumi tuşgan oziq-ovqat va suv orqali ötadi. Bundan taşqari, exinokokk tuxumi bilan ifloslangan qöylar yungini olganda ham yuqişi mumkin. Qöylar exinokokk tuxumini itlar axlati tuşgan ötlarga yotganida ilaştiradi. E. odamdan odamga bevosita yuqmaydi. Çorva mollari va boşqalar hayvonlarga E. bilan oğrigan it axlati tuşib ifloslangan öt, yemxaşak va suv orqali yuqadi. E.ni itlar söyilgan kasal hayvon a'zolarini yeganida yuqtiradi. GelmIn-t it içagida bir neça kun davomida voyaga yetgaç, tuxumga töla böğimi uzilib, itning axlati bilan taşqariga çiqadi. Böğim taşqi muhitdagi ösimlik, piçan yoki suvga örmalab tuşib, tuxum taşlaydi.

Exinokokk tuxumi odam, uy hayvonlari içagidan qonga ötadi; qon bilan jigar, öpka, boş miya va boşqalar a'zolarga borib, u yerda exinokokk pufakçasi — kistaga aylanadi. Agar kista köp xonali (kamerali) bölsa, uni alveokokkoz deyiladi. Kistalar kattalaşib, atrofdagi töqimani siqib qöyadi, natijada a'zo atrofiyat uçrab, faoliyati buziladi, agar u yorilsa, içidagi suyuqliğining sörilişi butun organizmning zaharlanişi, allergiyaga olib keladi, ularning yorilişi esa hayot uçun xavfli. Odamlarda qaysi a'zo zararlanganiga köra kasallik belgilari turliça böladi. Jigar E.ida bemorning darmoni qurib, öng qovurğa ostida oğriq seziladi, jigar oğir tortib, kattalaşadi, sariqlik kuzatiladi; öpka E.ida esa kökrak oğrib, bemor yötaladi, nafasi qisib, qon tupurişi ham mumkin; miya E.ida boş oğriydi, aylanadi, harakatlaniş va seziş faoliyati buziladi.

E.ga xos belgilar paydo bölganda, albatta, vraçga murojaat qiliş lozim. Kasallikning oldini oliş uçun uy hayvonlarini töğri parvariş qiliş, ularni vaqtida veterinariya nazoratidan ötkazib turiş, şaxsiy gigiyena qoidalariga amal qiliş (it bilan öynagandan yoki uni parvariş qilgandan söng qölni yuviş, sabzavotlarni iste'mol qilişdan oldin tozalab yuvib, söngra qaynagan suv bilan çayiş), bolalarning köçadagi daydi itlar bilan öynaşiga yöl qöymaslik kerak. Davo kasallangan a'zo va kasallik belgilariga qarab olib boriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭХИНОКОККОЗ одам ва ҳайвонларда учрайдиган инвазион касаллик. Эхинококклар қўзғатади (тасмасимон гельминт). Э. қадимдан маълум. Гиппократ асарларқда ҳам жигар Э.ига оид илк маълумотлар бор, лекин у «жигар яллиғланиши» деб юритилган. Кейинчалик Э. қўзғатувчиси паразитар табиатга эга эканлиги аниқланди. Э. анча кенг тарқалган касаллик. Одамга ит, тулки, бўри, мушукдан, гельмИн-т тухуми тушган озиқ-овқат ва сув орқали ўтади. Бундан ташқари, эхинококк тухуми билан ифлосланган қўйлар юнгини олганда ҳам юқиши мумкин. Қўйлар эхинококк тухумини итлар ахлати тушган ўтларга ётганида илаштиради. Э. одамдан одамга бевосита юқмайди. Чорва моллари ва бошқалар ҳайвонларга Э. билан оғриган ит ахлати тушиб ифлосланган ўт, емхашак ва сув орқали юқади. Э.ни итлар сўйилган касал ҳайвон аъзоларини еганида юқтиради. ГельмИн-т ит ичагида бир неча кун давомида вояга етгач, тухумга тўла бўғими узилиб, итнинг ахлати билан ташқарига чиқади. Бўғим ташқи муҳитдаги ўсимлик, пичан ёки сувга ўрмалаб тушиб, тухум ташлайди.

Эхинококк тухуми одам, уй ҳайвонлари ичагидан қонга ўтади; қон билан жигар, ўпка, бош мия ва бошқалар аъзоларга бориб, у ерда эхинококк пуфакчаси — кистага айланади. Агар киста кўп хонали (камерали) бўлса, уни альвеококкоз дейилади. Кисталар катталашиб, атрофдаги тўқимани сиқиб қўяди, натижада аъзо атрофият учраб, фаолияти бузилади, агар у ёрилса, ичидаги суюқлиғининг сўрилиши бутун организмнинг заҳарланиши, аллергияга олиб келади, уларнинг ёрилиши эса ҳаёт учун хавфли. Одамларда қайси аъзо зарарланганига кўра касаллик белгилари турлича бўлади. Жигар Э.ида беморнинг дармони қуриб, ўнг қовурға остида оғриқ сезилади, жигар оғир тортиб, катталашади, сариқлик кузатилади; ўпка Э.ида эса кўкрак оғриб, бемор йўталади, нафаси қисиб, қон тупуриши ҳам мумкин; мия Э.ида бош оғрийди, айланади, ҳаракатланиш ва сезиш фаолияти бузилади.

Э.га хос белгилар пайдо бўлганда, албатта, врачга мурожаат қилиш лозим. Касалликнинг олдини олиш учун уй ҳайвонларини тўғри парвариш қилиш, уларни вақтида ветеринария назоратидан ўтказиб туриш, шахсий гигиена қоидаларига амал қилиш (ит билан ўйнагандан ёки уни парвариш қилгандан сўнг қўлни ювиш, сабзавотларни истеъмол қилишдан олдин тозалаб ювиб, сўнгра қайнаган сув билан чайиш), болаларнинг кўчадаги дайди итлар билан ўйнашига йўл қўймаслик керак. Даво касалланган аъзо ва касаллик белгиларига қараб олиб борилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.