Exolot
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268-b. — ziyouz.com
Exolot (exo va lot) — gidroakustik signallar (akssado) yordamida suv çuqurligini ölçaş uçun möljallangan navigatsiya asbobi. Işi kemaga örnatilgan ultratovuş (UT) ni uzatuvçi va qabul qiluvçi qurilma (vibrator) dan uzatilgan tovuş signallari suv tubiga borib, qaytib kelgunça ötgan vaqtni ölçaşga asoslangan. Maxsus elektr generator vibratorga dambadam elektr impulslarini yuborib turadi, vibrator ularni akustik tebranişlar (tovuş)ga aylantirib uzatadi. Suv tubidan qaytgan akustik tebranişlarni öşa vibratorning özi qabul qilib, ularni elektr impulslariga özgartiradi. Kuçaygan impulslar çuqurlik indikatoriga kelib tuşadi. Bu indikator impulslarning borib kelişi uçun ketgan vaqgni aniqlaydi. Bu qiymatni maxsus formulaga qöyib, suvning çuqurligi topiladi. E.lardan suv çuqurligini ölçaşdan taşqari baliq tödalarini topiş, suv osti kemalarining örnini aniqlaş, tovuş tarqatuvçi qatlamlarni tadqiq qiliş, suv osti tuproğining turini aniqlaş va boşqalar gidroakustik ölçaşlar uçun ham foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭХОЛОТ (эхо ва лот) — гидроакустик сигналлар (акссадо) ёрдамида сув чуқурлигини ўлчаш учун мўлжалланган навигация асбоби. Иши кемага ўрнатилган ультратовуш (УТ) ни узатувчи ва қабул қилувчи қурилма (вибратор) дан узатилган товуш сигналлари сув тубига бориб, қайтиб келгунча ўтган вақтни ўлчашга асосланган. Махсус электр генератор вибраторга дамбадам электр импульсларини юбориб туради, вибратор уларни акустик тебранишлар (товуш)га айлантириб узатади. Сув тубидан қайтган акустик тебранишларни ўша вибраторнинг ўзи қабул қилиб, уларни электр импульсларига ўзгартиради. Кучайган импульслар чуқурлик индикаторига келиб тушади. Бу индикатор импульсларнинг бориб келиши учун кетган вақгни аниқлайди. Бу қийматни махсус формулага қўйиб, сувнинг чуқурлиги топилади. Э.лардан сув чуқурлигини ўлчашдан ташқари балиқ тўдаларини топиш, сув ости кемаларининг ўрнини аниқлаш, товуш тарқатувчи қатламларни тадқиқ қилиш, сув ости тупроғининг турини аниқлаш ва бошқалар гидроакустик ўлчашлар учун ҳам фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.