Fabula
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 1–2-b. — ziyouz.com
Fabula (lot. fabula — masal, ertak, hikoya) — epik, lirik-epik va ba'zan dramatik asarlarda tasvirlangan voqea va hodisalarning bayoni, hikoya qiliniş usuli. Ular mantiqan sababiy-davriy izçillikda bayon qilinadi. F. bayonida ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya, yeçim bir-biridan farqlanadi. F. syujetdan quyidagi tomonlari b-n ajralib turadi: 1) voqealar bayonining tartibi qahramonlar hayotida bölib ötganidek emas, balki ayrim örin almaşuvlar, ba'zi voqealarni tuşirib qoldiriş yoki keyin aniqlaş tarzida amalga oşiriladi. Mac, Ç. Aitmatoviing «Alvido, Gulsari» asarida şunday; 2) voqealar bayonining subyekga hadeb özini namoyon qilavermaydigan (Balzak, «Gorio ota») yoki özining emotsional kayfiyatlarini oşkora ifodalaydigan (Gyugo, «Kulib turuvçi kişi») muallifgina emas, balki tasvirlanayotgan voqealar guvohi bölgan hikoyaçi (Mann, «Doktor Faustus») yoki asardagi biror qahramon (Xeminguey, «Alvido, qurol») bölişi ham mumkin; 3) voqealar bayonining motivi asarda esdalik xotira sifatida (Ayniy, «Esdaliklar»), kundalik şaklida, maktub şaklida (Gyote, «Yoş Verterning iztiroblari»), yilnoma tarzida (Saltikov-Şçedrin, «Bir şahar tarixi») va b. bölişi mumkin.
F. b-n syujetning farqi ba'zi asarlarda yaqqol va ravşan körinişi, ba'zan esa kamroq sezilişi ham mumkin. F. vositalari orqali muallif asarda voqealar rivojini jonlantirişi, qahramonlar xarakteri taxlilini çuqurlaştirişi, nafasni kuçaytirişi mumkin.
Adabiyotşunoslikda F. atrofliça örganilmagan, uni ortiqça termin, syujet içidagi tuşunça deb talqin qiliş hollari ham uçraydi.
Nodir Ramazonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАБУЛА (лот. fabula — масал, эртак, ҳикоя) — эпик, лирик-эпик ва баъзан драматик асарларда тасвирланган воқеа ва ҳодисаларнинг баёни, ҳикоя қилиниш усули. Улар мантиқан сабабий-даврий изчилликда баён қилинади. Ф. баёнида экспозиция, тугун, воқеалар ривожи, кульминация, ечим бир-биридан фарқланади. Ф. сюжетдан қуйидаги томонлари б-н ажралиб туради: 1) воқеалар баёнининг тартиби қаҳрамонлар ҳаётида бўлиб ўтганидек эмас, балки айрим ўрин алмашувлар, баъзи воқеаларни тушириб қолдириш ёки кейин аниқлаш тарзида амалга оширилади. Mac, Ч. Аитматовиинг «Алвидо, Гулсари» асарида шундай; 2) воқеалар баёнининг субъекга ҳадеб ўзини намоён қилавермайдиган (Бальзак, «Горио ота») ёки ўзининг эмоционал кайфиятларини ошкора ифодалайдиган (Гюго, «Кулиб турувчи киши») муаллифгина эмас, балки тасвирланаётган воқеалар гувоҳи бўлган ҳикоячи (Манн, «Доктор Фаустус») ёки асардаги бирор қаҳрамон (Хемингуэй, «Алвидо, қурол») бўлиши ҳам мумкин; 3) воқеалар баёнининг мотиви асарда эсдалик хотира сифатида (Айний, «Эсдаликлар»), кундалик шаклида, мактуб шаклида (Гёте, «Ёш Вертернинг изтироблари»), йилнома тарзида (Салтиков-Шчедрин, «Бир шаҳар тарихи») ва б. бўлиши мумкин.
Ф. б-н сюжетнинг фарқи баъзи асарларда яққол ва равшан кўриниши, баъзан эса камроқ сезилиши ҳам мумкин. Ф. воситалари орқали муаллиф асарда воқеалар ривожини жонлантириши, қаҳрамонлар характери тахлилини чуқурлаштириши, нафасни кучайтириши мумкин.
Адабиётшуносликда Ф. атрофлича ўрганилмаган, уни ортиқча термин, сюжет ичидаги тушунча деб талқин қилиш ҳоллари ҳам учрайди.
Нодир Рамазонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.