Falastin

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 23–25-b. — ziyouz.com

Falastin - Ğarbiy Osiyodagi tarixiy viloyat (qad. yahudiyça peliştim — «filistinliklar» sözidan olingan). Örta dengizning şarqiy sohilidajoylaşgan. Mayd. 26 ming kv. km. F.ning asosiy qismi Isroil b-n Iordaniyaga qaraşli. Mil. av. 5—4 ming yillikda F.ga somiy qabilalari kirib kelgan. Mil. av. 3—2 ming yillikda F.da xanaaneylarning ilk şahardavlatlari paydo bölgan (mil. av. 2ming yillikda F. va Finikiya hududi Xanaan deb atalgan). Mil. av. 16— 13-a.larda F. Misr tasarrufida bölgan. Mil. av. 13- a. oxirida F.da filistimliklarning hukmronligi örnatilgan. Öşa vaqtdayoq mamlakatning aksariyat qismi mil. av. 11-a.da taşkil bölgan Isroilyahudiy podşoligi hududida istiqomat qiluvçi qabilalar tomonidan zabt etilgan. Dovud va Sulaymon podşolar davrida Isroil qudrati avjiga çiqqan. Taxm. 935 y.da bu davlat ikkita podşolik — Isroil va Iudeya (Yaqudiya)ga bölingan. Mil. av. 8-a. oxirida F.ning şim. hududi — Isroil podşoligi Ossuriya tomonidan bosib olingan. Jan. F. (Iudeya podşoligi)ni mil. av. 6-a.da bobilliklar, söngra axomaniylar, mil. av. 4-a.da makedoniyalik Aleksandr özlariga böysundirganlar. Mil. av. 3—2-a.larda F. Ptolemeylar (Misr) b-n Salavkiylar örtasida talaş bölgan. F. mil. 1-a.da (63 y.) rimliklar tomonidan bosib olingan. Lekin fakat Iudeya uruşlari (66—73 y.lar) va Bar Koxba qözğoloni (132— 135) bostirilganidan sönggina F. Rim imperiyasining viloyatiga aylangan.

Mil. 1-a.da F.da xristian dini paydo bölgan. 395 y.da F. Vizantiya ixtiyoriga ötgan. 640 y. F. arablar tomonidan bosib olinib, arab xalifaligi tarkibiga kirgan. Abbosiylar davrida F.da iqto tizimi joriy qilingan, aholini islom diniga kiritiş jarayoni avj olgan, xristianlarning huquqiy maqomi kuçsizlangan. Bu bir qator xalq qözğolonlari, jumladan, 842 y. Abu Xarba boşçiligidagi ğalayonga sabab böldi. Abbosiylar xalifaligi parçalanganidan söng F. astasekin tuluniylar, ixşidiylar sulolalari hukmronligi ostiga ötgan. 9—11-a.larda F.da iqtisodiy yuksaliş yuz bergan, katta yer maydonlariga işlov berilgan. Iudaizm, xristian va islomning diniy markazi Quddusda 11-a. da 40 ming aholi yaşagan. Akka, Kesariya, Askalon, Ğazoda savdo rivojlangan. 1099 y. salibçşgar Quddusni egallab, uni Quddus qirolligining markaziga aylantirganlar. 1187 y. Xattin yaqinidagi jangda Salohiddin salibçilarni yengib, Quddusni qölga kiritgan. F. ayyubiylar, keyinroq mamluklar tomonidan Misrga qöşib olingan. F. 1516 y.gaça ularning qölida bölib, söng turklar tasarrufiga ötgan. Usmonli turk imperiyasining 17- a. oxiridan tanazzulga yuz tutişi b-n turk xukmdorlarining özboşimçaligi kuçaygan. Solikdar oşgan. Natijada F. iqtisodiy tuşkunlikka uçragan. 19-a. ning 20-y.larida F.da turklarga qarşi xalq harakati kuçaygan. 1832 y. F. Misr poşosi MuhammadAli tomonidan zabt etilgan. Hokimiyatning markazlaşuvi, zodagonlar zulmining çeklanişi F.ni iqtisodiy rivojlanişiga turtki bölgan. Ammo soliqlarning köpayişi, harbiy majburiyatning joriy qilinişi aholi örtasida qözğolonga olib kelgan (1834). Livan va Suriya xalqining Misr hukmronligiga qarşi 1840 —41 y.lardagi kuraşini F. xalqi qöllabquvvatlagani bahonasida F.da turk hukmronligi tiklangan. 19-a. ning 40-y.laridan boşlab Yevropa davlatlari F.ga kirib kela boşladilar. 1869 y. Suvayş kanalining oçilişi b-n F.ning strategik va iqtisodiy ahamiyati yanada kuçaydi. 1892 y. fransuz kompaniyasi F.da birinçi Yaffa — Quddus t.y.ni qurgan. 19-a. oxiridan boşlab Yevropa mamlakatlaridagi yahudiy aholining F.ga köçişi boşlangan. 1-jahon uruşi yillarida F. Germaniya, Turkiya hamda ingliz qöşinlari örtasidagi kuraş maydoniga aylangan. Bu raqobat F.ni inglizlar tomonidan zabt etilişi bn yakunlandi. 1916 y. SayksPiko şartnomasiga binoan, F.da xalqaro rejim joriy qilinişi lozim bölgan. F.da öz mavqeini mustahkamlaş maqsadida inglizlar Yevropa mamlakatlarida 19-a. ning 90-y.larida paydo bölgan reaksion (teskariçi) — millatçi harakatning körinişlaridan biri bölgan sionizmdan foydalanganlar. Sionistlar F.da yahudiylar davlatini tuzişni talab qilganlar. 1917 y. 2 noyab.da Angliya hukumati Balfur deklaratsiyasini e'lon qilib, F.da «yahudiy xalqi uçun milliy maskan» tuzişni va'da qilgan. 1920 y. apr.da SanRemo ş. (Italiya)da Angliya F. ustidan ingliz mandatini joriy etişga muyassar bölgan. Angliya F.ning iqtisodyy va siyosiy hayotida hal qiluvçi mavqega ega bölgan, Yevropa mamlakatlaridan köplab yahudiylarning kirib kelişiga imkon yaratgan. Sionist taşkilotlar F.da bir neçta konsessiyalarni qölga kiritganlar. Mamlakatdagi butun qokimiyat ingliz oliy komissari qöliga ötgan. Uning huzuriga ingliz amaldorlaridan tarkib topgan «Falastin hukumati» tuzilgan. Arab aholisi mamlakatni idora qilişga jalb etilmagan. 1920—39 y.larda ingliz mustamlaka siyosati sionistlar b-n hamkorlik qilişga asoslangan. Sionistlar Angliya yordamida arab xalqozodlik harakatiga qarşi iş körganlar. Şu bois Angliya arab aholisining kuçli noroziligiga duç kelgan va natijada unga qarşi qurolli qözğolonlar kötarilgan. 1936 y. okt.da Pil boşçiligida F.ga yuborilgan komissiya F.ni yahudiylar va arablar yaşaydigan qismlarga bölişni tavsiya qilgan. Bu F.dagi arab taşkilotlari va arab mamlakatlarining qattiq noroziligini keltirib çiqargan. 1939 y. may oyida ingliz hukumati «Oq kitob» ni e'lon qilişga majbur bölgan. Unga köra, Angliya ma'muriyati F.ga yahudiylarning kelişini çeklaşi va keyinçalik töxtatişga qaror qilgani bayon etilgan. Bu Angliya ma'muriyati b-n sionistlar örtasiga nizo solgan. Sionistlarni AQŞ qöllab-kuvvatlagan.

2-jahon uruşidan söng F. xalkdarining ingliz qaramligidan xalos böliş uçun kuraşi kuçaygan. 1947 y. Angliya F. masalasini BMT muhokamasiga qöyişga majbur bölgan. 1947 y. 29 noyab.da BMT Boş Assambleyasi Britaniya mandatini bekor qiliş, F.dan ingliz qöşinlarini çiqariş va F.da mustaqil demokratik yahudiy va arab davlatini tuziş haqida qaror qabul qilgan. Quddus ş. alohida xalqaro rejimga ega mustaqil ma'muriy birlikka aylanişi lozim bölgan. 1948 y. 14 mayda Yahudiy sionistik taşkilotlar Isroil davlati tuzilganligini e'lon qilişgan. 14 maydan 15 mayga ötar keçasi Angliyaning qutqusi b-n 1948—49 y.dagi arabisroil uruşi boşlangan. Arab davlati uçun möljallangan hududning bir qismi hamda Quddus ş.ning ğarbiy qismi Isroil tomonidan bosib olingan (6,7 ming kv. km). Isroil qöşinlari F. hududidan 900 mingdan ziyod arablarni haydab çiqarganlar. Şunday qilib, Isroil Yaqin Şarq mintaqasida qoçoqlar muammosini keltirib çiqargan. Isroil BMT qaroriga muvofiq, F. arab davlatiga ötişi kerak bölgan hududning 60% ini bosib olgan. Taşkil etilib ulgurmagan mana şu davlatning şarqiy qismi va Quddus (5,5 ming kv. km) Iordaniya hududiga, Ğazo sektori (258 ming kv. km) Misr nazoratiga ötib qolgan. 1949 y. sulh şartnomalariga binoan, Isroil b-n qöşni arab davlatlari örtasida demarkatsiya çegara çiziği belgilangan.

1964 y. 28 mayda Quddusda qoçoqdagi falastinliklarning Falastin Ozodlik taşkiloti (FOT) tuzilgan. 1967 y. iyunda Isroil — Suriya, Misr va Iordaniyaga qarşi uruş boşladi. Isroil Sinay ya.o., Ğazo sektori, Iordan daryosi ğarbiy sohilidagi yerlar, Quddus hamda Jölan tepaliklarini bosib olgan.

1987 y.ga kelib F. qoçoklarining soni 2 mln.ga yaqinlaşgan. 1988 y. 15 noyab.da F. Ozodlik taşkilotining oliy organi — F. Milliy kengaşi Jazoir ş.da mustaqil Falastin davlati tuzilganini e'lon qilgan. 1989 y. 29 martda F. Ozodlik taşkiloti ijroiya qömitasi Yosir Arafotnm F. davlati prezidenti etib tayinlagan. 1993 i. sent.da Isroil b-n F. Ozodlik taşkiloti ikki tomon örtasidagi munosabatlarni yölga qöyiş tamoyillari töğrisida deklaratsiyaga imzo çekdilar. Bu deklaratsiyaga muvofiq, 1994 y. mayda Ğazo sektori (Ğazza mintaqasi) va Iyerixon ş. atrofi (Iordan daryosining ğarbiy sohili)da Muvaqqat F. muxtoriyati tuzilgan. BMT Xavfsizlik Kengaşi qaroriga muvofiq, F. mojarosini uzilkesil hal etiş uçun ötiş davri (5 y.gaça) belgilangan. 1996 y. yanv.da F. qonun çiqaruvçi kengaşi saylangan. 1998 y. avg.da hukumat tuzilgan. Isroil Boş vaziri A. Şaron hukumati davrida F. b-n Isroil örtasidagi tarang munosabatlar avjga çikdi. 2004 y. 22 martda HAMAS ekstremistik taşkilotining rahbari şayx Ahmad Yosin öldirildi. Natijada F. masalasini x^l qiliş yanada murakkab tuye oldi. 2004 y. noyab.da Yo. Arafot vafotidan söng uning örniga vaqtinça Mahmud Abbos tayinlandi. 2005 y. yanv.da Maxmud Abbos F. Ozodlik taşkiloti raisligiga saylandi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАЛАСТИН - Ғарбий Осиёдаги тарихий вилоят (қад. яҳудийча пелиштим — «филистинликлар» сўзидан олинган). Ўрта денгизнинг шарқий соҳилидажойлашган. Майд. 26 минг кв. км. Ф.нинг асосий қисми Исроил б-н Иорданияга қарашли. Мил. ав. 5—4 минг йилликда Ф.га сомий қабилалари кириб келган. Мил. ав. 3—2 минг йилликда Ф.да ханаанейларнинг илк шаҳардавлатлари пайдо бўлган (мил. ав. 2минг йилликда Ф. ва Финикия ҳудуди Ханаан деб аталган). Мил. ав. 16— 13-а.ларда Ф. Миср тасарруфида бўлган. Мил. ав. 13- а. охирида Ф.да филистимликларнинг ҳукмронлиги ўрнатилган. Ўша вақтдаёқ мамлакатнинг аксарият қисми мил. ав. 11-а.да ташкил бўлган Исроиляҳудий подшолиги ҳудудида истиқомат қилувчи қабилалар томонидан забт этилган. Довуд ва Сулаймон подшолар даврида Исроил қудрати авжига чиққан. Тахм. 935 й.да бу давлат иккита подшолик — Исроил ва Иудея (Яқудия)га бўлинган. Мил. ав. 8-а. охирида Ф.нинг шим. ҳудуди — Исроил подшолиги Оссурия томонидан босиб олинган. Жан. Ф. (Иудея подшолиги)ни мил. ав. 6-а.да бобилликлар, сўнгра ахоманийлар, мил. ав. 4-а.да македониялик Александр ўзларига бўйсундирганлар. Мил. ав. 3—2-а.ларда Ф. Птолемейлар (Миср) б-н Салавкийлар ўртасида талаш бўлган. Ф. мил. 1-а.да (63 й.) римликлар томонидан босиб олинган. Лекин факат Иудея урушлари (66—73 й.лар) ва Бар Кохба қўзғолони (132— 135) бостирилганидан сўнггина Ф. Рим империясининг вилоятига айланган.

Мил. 1-а.да Ф.да христиан дини пайдо бўлган. 395 й.да Ф. Византия ихтиёрига ўтган. 640 й. Ф. араблар томонидан босиб олиниб, араб халифалиги таркибига кирган. Аббосийлар даврида Ф.да иқто тизими жорий қилинган, аҳолини ислом динига киритиш жараёни авж олган, христианларнинг ҳуқуқий мақоми кучсизланган. Бу бир қатор халқ қўзғолонлари, жумладан, 842 й. Абу Харба бошчилигидаги ғалаёнга сабаб бўлди. Аббосийлар халифалиги парчаланганидан сўнг Ф. астасекин тулунийлар, ихшидийлар сулолалари ҳукмронлиги остига ўтган. 9—11-а.ларда Ф.да иқтисодий юксалиш юз берган, катта ер майдонларига ишлов берилган. Иудаизм, христиан ва исломнинг диний маркази Қуддусда 11-а. да 40 минг аҳоли яшаган. Акка, Кесария, Аскалон, Ғазода савдо ривожланган. 1099 й. салибчшгар Қуддусни эгаллаб, уни Қуддус қироллигининг марказига айлантирганлар. 1187 й. Хаттин яқинидаги жангда Салоҳиддин салибчиларни енгиб, Қуддусни қўлга киритган. Ф. айюбийлар, кейинроқ мамлуклар томонидан Мисрга қўшиб олинган. Ф. 1516 й.гача уларнинг қўлида бўлиб, сўнг турклар тасарруфига ўтган. Усмонли турк империясининг 17- а. охиридан таназзулга юз тутиши б-н турк хукмдорларининг ўзбошимчалиги кучайган. Соликдар ошган. Натижада Ф. иқтисодий тушкунликка учраган. 19-а. нинг 20-й.ларида Ф.да туркларга қарши халқ ҳаракати кучайган. 1832 й. Ф. Миср пошоси МуҳаммадАли томонидан забт этилган. Ҳокимиятнинг марказлашуви, зодагонлар зулмининг чекланиши Ф.ни иқтисодий ривожланишига туртки бўлган. Ammo солиқларнинг кўпайиши, ҳарбий мажбуриятнинг жорий қилиниши аҳоли ўртасида қўзғолонга олиб келган (1834). Ливан ва Сурия халқининг Миср ҳукмронлигига қарши 1840 —41 й.лардаги курашини Ф. халқи қўллабқувватлагани баҳонасида Ф.да турк ҳукмронлиги тикланган. 19-а. нинг 40-й.ларидан бошлаб Европа давлатлари Ф.га кириб кела бошладилар. 1869 й. Сувайш каналининг очилиши б-н Ф.нинг стратегик ва иқтисодий аҳамияти янада кучайди. 1892 й. француз компанияси Ф.да биринчи Яффа — Қуддус т.й.ни қурган. 19-а. охиридан бошлаб Европа мамлакатларидаги яҳудий аҳолининг Ф.га кўчиши бошланган. 1-жаҳон уруши йилларида Ф. Германия, Туркия ҳамда инглиз қўшинлари ўртасидаги кураш майдонига айланган. Бу рақобат Ф.ни инглизлар томонидан забт этилиши бн якунланди. 1916 й. СайксПико шартномасига биноан, Ф.да халқаро режим жорий қилиниши лозим бўлган. Ф.да ўз мавқеини мустаҳкамлаш мақсадида инглизлар Европа мамлакатларида 19-а. нинг 90-й.ларида пайдо бўлган реакцион (тескаричи) — миллатчи ҳаракатнинг кўринишларидан бири бўлган сионизмдан фойдаланганлар. Сионистлар Ф.да яҳудийлар давлатини тузишни талаб қилганлар. 1917 й. 2 нояб.да Англия ҳукумати Бальфур декларациясини эълон қилиб, Ф.да «яҳудий халқи учун миллий маскан» тузишни ваъда қилган. 1920 й. апр.да СанРемо ш. (Италия)да Англия Ф. устидан инглиз мандатини жорий этишга муяссар бўлган. Англия Ф.нинг иқтисодйй ва сиёсий ҳаётида ҳал қилувчи мавқега эга бўлган, Европа мамлакатларидан кўплаб яҳудийларнинг кириб келишига имкон яратган. Сионист ташкилотлар Ф.да бир нечта концессияларни қўлга киритганлар. Мамлакатдаги бутун қокимият инглиз олий комиссари қўлига ўтган. Унинг ҳузурига инглиз амалдорларидан таркиб топган «Фаластин ҳукумати» тузилган. Араб аҳолиси мамлакатни идора қилишга жалб этилмаган. 1920—39 й.ларда инглиз мустамлака сиёсати сионистлар б-н ҳамкорлик қилишга асосланган. Сионистлар Англия ёрдамида араб халқозодлик ҳаракатига қарши иш кўрганлар. Шу боис Англия араб аҳолисининг кучли норозилигига дуч келган ва натижада унга қарши қуролли қўзғолонлар кўтарилган. 1936 й. окт.да Пил бошчилигида Ф.га юборилган комиссия Ф.ни яҳудийлар ва араблар яшайдиган қисмларга бўлишни тавсия қилган. Бу Ф.даги араб ташкилотлари ва араб мамлакатларининг қаттиқ норозилигини келтириб чиқарган. 1939 й. май ойида инглиз ҳукумати «Оқ китоб» ни эълон қилишга мажбур бўлган. Унга кўра, Англия маъмурияти Ф.га яҳудийларнинг келишини чеклаши ва кейинчалик тўхтатишга қарор қилгани баён этилган. Бу Англия маъмурияти б-н сионистлар ўртасига низо солган. Сионистларни АҚШ қўллаб-кувватлаган.

2-жаҳон урушидан сўнг Ф. халкдарининг инглиз қарамлигидан халос бўлиш учун кураши кучайган. 1947 й. Англия Ф. масаласини БМТ муҳокамасига қўйишга мажбур бўлган. 1947 й. 29 нояб.да БМТ Бош Ассамблеяси Британия мандатини бекор қилиш, Ф.дан инглиз қўшинларини чиқариш ва Ф.да мустақил демократик яҳудий ва араб давлатини тузиш ҳақида қарор қабул қилган. Қуддус ш. алоҳида халқаро режимга эга мустақил маъмурий бирликка айланиши лозим бўлган. 1948 й. 14 майда Яҳудий сионистик ташкилотлар Исроил давлати тузилганлигини эълон қилишган. 14 майдан 15 майга ўтар кечаси Англиянинг қутқуси б-н 1948—49 й.даги арабисроил уруши бошланган. Араб давлати учун мўлжалланган ҳудуднинг бир қисми ҳамда Қуддус ш.нинг ғарбий қисми Исроил томонидан босиб олинган (6,7 минг кв. км). Исроил қўшинлари Ф. ҳудудидан 900 мингдан зиёд арабларни ҳайдаб чиқарганлар. Шундай қилиб, Исроил Яқин Шарқ минтақасида қочоқлар муаммосини келтириб чиқарган. Исроил БМТ қарорига мувофиқ, Ф. араб давлатига ўтиши керак бўлган ҳудуднинг 60% ини босиб олган. Ташкил этилиб улгурмаган мана шу давлатнинг шарқий қисми ва Қуддус (5,5 минг кв. км) Иордания ҳудудига, Ғазо сектори (258 минг кв. км) Миср назоратига ўтиб қолган. 1949 й. сулҳ шартномаларига биноан, Исроил б-н қўшни араб давлатлари ўртасида демаркация чегара чизиғи белгиланган.

1964 й. 28 майда Қуддусда қочоқдаги фаластинликларнинг Фаластин Озодлик ташкилоти (ФОТ) тузилган. 1967 й. июнда Исроил — Сурия, Миср ва Иорданияга қарши уруш бошлади. Исроил Синай я.о., Ғазо сектори, Иордан дарёси ғарбий соҳилидаги ерлар, Қуддус ҳамда Жўлан тепаликларини босиб олган.

1987 й.га келиб Ф. қочокларининг сони 2 млн.га яқинлашган. 1988 й. 15 нояб.да Ф. Озодлик ташкилотининг олий органи — Ф. Миллий кенгаши Жазоир ш.да мустақил Фаластин давлати тузилганини эълон қилган. 1989 й. 29 мартда Ф. Озодлик ташкилоти ижроия қўмитаси Ёсир Арафотнм Ф. давлати президенти этиб тайинлаган. 1993 и. сент.да Исроил б-н Ф. Озодлик ташкилоти икки томон ўртасидаги муносабатларни йўлга қўйиш тамойиллари тўғрисида декларацияга имзо чекдилар. Бу декларацияга мувофиқ, 1994 й. майда Ғазо сектори (Ғазза минтақаси) ва Иерихон ш. атрофи (Иордан дарёсининг ғарбий соҳили)да Муваққат Ф. мухторияти тузилган. БМТ Хавфсизлик Кенгаши қарорига мувофиқ, Ф. можаросини узилкесил ҳал этиш учун ўтиш даври (5 й.гача) белгиланган. 1996 й. янв.да Ф. қонун чиқарувчи кенгаши сайланган. 1998 й. авг.да ҳукумат тузилган. Исроил Бош вазири А. Шарон ҳукумати даврида Ф. б-н Исроил ўртасидаги таранг муносабатлар авжга чикди. 2004 й. 22 мартда ҲАМАС экстремистик ташкилотининг раҳбари шайх Аҳмад Ёсин ўлдирилди. Натижада Ф. масаласини х^л қилиш янада мураккаб туе олди. 2004 й. нояб.да Ё. Арафот вафотидан сўнг унинг ўрнига вақтинча Маҳмуд Аббос тайинланди. 2005 й. янв.да Махмуд Аббос Ф. Озодлик ташкилоти раислигига сайланди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.