Falsafa
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–30-b. — ziyouz.com
Falsafa FALSAFA, filosofiya — insonning dunyoda tutgan örni va dunyoqaraşining yaxlit tizimini ifodalovçi ma'naviy faoliyatining bir şakli. Mil. 2—3-a. larda ötgan yunon faylasufi Diogen Laertskiyning şohidlik berişiça, yunon mutafakkiri Pifagor birinçi bölib özini «filosof» deb atagan. Bu söz Geraklitning falsafiy ta'limotida narsalarning tabiatini tadqiq etişga nisbatan qöllanilgan, tadqiqotçining özi esa «filosof» deb atalgan. Keyinçalik «filosof» sözi har taraflama, keng, tuşunarli va haqqoniy fikr yuritişga intiluvçi kişiga nisbatan qöllanilgan. Tarixiy ma'lumotlar yunonça philosophia sözi arabçaga «falsafa» bölib ötganligi, arablar bu fanni «hikma» deb ataşi, rusçaga «filosofiya» tarzida ötganligini tasdiqlaydi, demak falsafa b-n filosofiya sözlari bir xil ma'noga ega.
F.ga haqiqatga eltuvçi ta'limot sifatida yondaşgan sokratçilar maktabi vakillari nuqtai nazaridan karasak, «haqiqatga muhabbat», «haqiqatni seviş» degan ma'no kelib çiqadi. F. haqida fan tarixida turliça, hatto bir-biriga qaramaqarşi qaraşlar mavjud. F.ga hamma fanlarning boşlanişi, olamning asl mohiyatini va universal qonunlarini oçuvçi fan deb yondaşişdan tortib uni öz tadqiqot obyekti va predmetiga ega bölmagan mavhum va öta umumlaşgan, inson uçun foydasiz bilimlar majmui deb hisoblovçilar ham uçraydi. Insoniyat foydalanayotgan barça bilimlar F.dan boşlanib, falsafiy xulosa b-n yakunlanadi. F.ni fan darajasiga olib çiqqan Platon uni «mavjudlikni, mangulikni va doimiylikni biliş», Aristotel «narsalarning sabablari va asosiy tamoyillarini tadqiq etuvçi fan» deb bilgan, stoiklar uni nazariy va amaliy tafeilotlarga intiliş deb, epikurçilar unga «aql vositasida baxtga erişiş yöli» deb qaragan. Forobiy F.ni «hikmatni qadrlaş» yoki fikrlaş san'ati deb bilgan. Örta asrlar xristian F.sida u «tabiiy akl nuri vositasida erişiladigan dunyoviy donolik» (teologiya esa ilohiylik nuri vositasida erişiladigan ilohiy donolik) deb ta'riflangan.
F. Bekon va R. Dekart F.ni «tuşunçalar şakliga burkangan yaxlit, yagona fan» deb hisoblaşgan. X. Volf F.ni «barça mumkin narsalar va ularning qay ma'noda va nega mumkinligi haqidagi fan» desa, Kant F.ga «dunyoni qanday tuşuniş haqidagi, butun bilişning inson aqlining tub maqsadlariga munosabati haqidagi fan» sifatida yondaşişni taklif etadi. Fixte F.ga «qalb ma'rifati, ma'naviy ma'rifat» deb baho bergan bölsa, Şelling voqelikning butun kulami va teranligini öz tajribasiga kura bilib olişni F. deb hisoblangan. Gegel predmetlarni fikran qarab çiqişni F. deb atab, unga «özöziga ergaşuvçi aql xaqidagi fan» sifatida ta'rif bergan. Şopengauer dunyoning butun mohiyatini abstrakt, yalpi umumiy va ravon şakldagi tuşunçalarda ifodalaş F.ning asosiy vazifasi deb bildi.
F.ning tarkibiy qismlariga biliş nazariyasi (gnoseologiya), metafizika (ontologiya, kosmologiya, falsafiy antropologiya, mavjudlik F.si, teologiya), mantik, etika, estetika, huquq F.si, naturfalsafa, fan F.si, tarix va madaniyat F.si, siyosat F.si, din F.si, psixologiya va b. kiradi. Bulardan taşqari, hoz. zamon F.sida tibbiyot, tilşunoslik, musika, kibernetika va b. anik, fanlarning umummetodologik jihatlarini örganuvçi F. yönalişlari vujudga kelmokda. F.ning dunyoqaraşlik, gnoseologik, metodologik, sotsiologik, aksiologik, antropologik, mantiqiy, psixologik va mafkuraviy funksiyasi bor.
F. tarixi — inson tafakkuri tarakqiyoti tarixidir. F. tarixiga oid adabiyotlarda insoniyat tarixida xitoy F.si, hind F.si, Yevropa F.si ajratib körsatiladi. Yirik diniy ta'limotlar sifatida hinduiylik F.si, xristianlik F.si, buddaviylik F.si, islom F.sini körsatiş mumkin.
Ilk falsafiy ta'limotlar qad. Hindiston, Xitoy, Markaziy Osiyo va Yunonistonda paydo bölgan, keyin Ğarb mamlakatlariga yoyilgan. Qad. Hindistondagi falsafiy maktablar 2 turga bulinib, biri vedalaraxm kelib çiqqan va ularga suyanuvçi maktablar (vedanta, yoga, vayşeşika, nyaya, sankxya), ikkinçisi vedalarni rad etuvçi maktablar (jaynizm, buddizm, lokoyata) x,isoblanadi. Qad. Xitoydagi dastlabki falsafiy ta'limotlar mil. av. 7-a.da vujudga kelgan. U Qad. Xitoy yozma manbalarida uçrab, bu manbalarga «Qöşiqlar kitobi», «Bahor va kuz» kabi qad. yodgorliklar va Konfutsiynnng «Aforizm»larini, daosizmni kiritiş mumkin.
Markaziy Osiyodagi falsafiy qaraşlar qad. turkiy yozuvlar, tangriga e'tiqod qiliş tamoyillarida va zarduştiylikning muqaddas kitobi Avestodya öz ifodasini topgan. Bundan taşqari, Şarq xalklarining tabiatning asosiy unsurlari yer, suv, havo va olovni e'zozlaş haqidagi naturfalsafiy qaraşlari va ğoyalari Yaqin va Örta Şarq mamlakatlariga keng yoyilib Qad. Misr, Bobil, Lidiya mamlakatlari xalklarining tafakkur tarziga singib ketgan. Yunonistonning ilk falsafiy maktabi — Milet maktabi ham öz ğoyalarini Şarkdan olganligi tadqiqotçilarga ma'lum. Mil. av. 2—1-a.larda Marv, Balx, Termiz, Siğnoq, Samarkand, Buxoro zaminini öziga qamrab olgan hududda kuşonlar saltanati qaror topib, unda budda dini xukm suradi, uning falsafasi bu joyda yaşovçi xalqning tafakkur tarziga öz ta'sirini ötkazadi. Ammo Avesto ğoyalari xalq ongidan butunlay çiqib ketmaydi. Mil. 3-a.ga kelib tenglik ğoyalarini ilgari suruvçi moniylik ta'limoti paydo böldi. Bu ta'limot mazdakiylar harakatinnnt ma'naviy tayançi bölgan.
Yunonistondagi falsafiy maktablar, asosan, mil. av. 6—5-a.lardan vujudga kela boşladi va uning taraqqiyot bosqiçlari klassik ellinizm va rimellinizm davrlariga bölinadi. Ellinistik F. davri sokratgaça davr (Milet maktabi, Eleya maktabi) va klassik (attik) F.ni (Sokrat, Platon, Aristotel) öz içiga oladi. Sokratgaça davr F.si kosmologik (gilozoistik) F. va antropologik davrlarni öziga qamrab oladi. Dastlabki kosmologik falsafiy ta'limot Falesga tegişli. U Anaksimandr, Anaksimen, Ferekid, Diogen b-n birgalikda Ioniya naturfalsafa maktabiga mansub. Ulardan söng borliq haqidagi ta'limot b-n Ksenofan, Parmenid, Zenon (Eleyalik), Meliss şuğullanganlar. Ular b-n birga Pifagor maktabi (Pifagor, Fillolay, Alkmeon, Arxit; mil. av. 6—4-a.lar) faoliyat körsatgan. Bu davrda antropologik sofistika maktabi vakillari Protagor, Gorgiy, Gippiy, Prodik ijod qilişgan. Mil. av. 3—2-a.larda stoiklar (Zenon Kitionlik), epikurçilar (Epikur, Lukretsiy), neoplatonçilar (Plotin) yunon F.siga öz hissalarini qöşişgan. Ayniqsa, Sokrat, Platon, Aristotel F.si yunon F.sining şuhratini oşiradi. Yunon F.sidagi asosiy qaraşlar Aleksandr Makedonskiy (Iskandar Makduniy)ning Şarqqa istiloçilik yurişlari davrida Markaziy Osiyoga ham kirib keldi.
Islom dini yoyilgan mamlakatlardagi falsafiy ta'limotlar quyidagiça örganiladi: ilk islom F.si (6—8-a.lar), şarqiy islom F.si (Movarounnahr va Xurosondagi falsafiy ta'limotlar), ğarbiy islom F.si (Şim. Afrika va Ispaniyadagi falsafiy ta'limotlar).
Ilk islom F.si davri yunon F.sining arab va suryoniy tillariga tarjima etilişi, bu tarjimalarda yahudiylik va xristianlik aqidalarining ustuvorlik qilişi b-n ajralib turadi. Bu davrda islomdagi jabariylar b-n qadariylar, mö'taziliylar b-n mutakallimlar örtasida falsafiy qaramaqarşiliklar bölgan. Şarqiy islom F.sida dunyoviy va islomiy ğoyalarning, turli xalq va sivilizatsiyalarning tafakkur tarzi sintezlaşgan. Şuningdek, tabiatşunoslik ilmlaridagi yirik kaşfiyotlarni (mas, kimyo ilmining vujudga kelişi) falsafiy asoslaş, hisoblaş madaniyatining tubdan uzgarişi (Xorazmiy sistemasi) b-n boğliq belgilar kuzga taşlanadi. Şarqiy islom F.si (Muso Xorazmiy, Farğoniy, Kindiy, Abu Bakr Roziy, Abu Mansur Moturidiy, Aş'ariy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Nosir Xisrav, Yusuf Xos Xojib, Umar Xayyom, Ğazoliy, Zamaxşariy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Faxriddin Roziy, Bahouddin Nakşband, Ibn Xaldun va b.) va ğarbiy islom F.si (Ibn Tufayl, Ibn Boja, Ibn Ruşd) faylasuflarining musulmon olimlari tomonidan qayta işlangan, tarjima qilingan asarlarining Yevropaga qayta takdim etilişi bu yerda Uyğoniş davrining boşlanişiga ta'sir körsatgan. F.ning keyingi ravnaq topişi Markaziy Osiyoda temuriylar davri b-n boşlanadi. Amir Temur falsafiy ğoyalarning mamlakat istiqboliga xizmat qilişini bilgan holda ilmfan ravnaqiga rahnamolik qildi. Bu davrda Markaziy Osiyoda tasavvuf F.si, tabiatşunoslik F.si, mantiq F.si va axloqiy ta'limotlar rivojlandi (Rudakiy, Firdavsiy, Nizomiy, Sa'diy, Jaloliddin Rumiy, Taftazoniy, Jurjoniy, Uluğbek, Xoja Ahror, Fuzuliy, Nasimiy, Jomiy, Navoiy, Muhammad Qozi, Maxdumi A'zam, Bobur, Maşrab, Bedil va b.). Şuni qayd etiş lozimki, islom F.si özidan ilgari ötgan barça dinlar b-n boğliq ilmiy an'analarni qabul qilgan. Islom F.si rivojiga iudaizm, xristianlik, buddizm va b. diniy ta'limotlar ta'sir körsatgan.
Yevropa F.si esa özidan oldingi barça falsafiy fikrni ilmiy bilimlarni jamiyat taraqqiyotiga xizmat qildiriş b-n boğlagan. Töğri, Yevropadagi diniysxolastik falsafiy ğoyalar jamiyat taraqqiyotiga salbiy ta'sir qildi. Lekin, arab olimlarining tarjimalari tufayli antik davr fani va F.si, qadriyatlarini qölga kiritgan yevropalik olimlar jamiyatni bamisoli qayta uyğotişdi. Yevropa F.si sxolastik davri, Uyğoniş davri, yangi davr va nemis klassik F.si davrlariga bölinadi. Sxolastika davri sxolastika ravnaqi (Buyuk Albert, Foma Akvinskiy, R. Bekon) va sxolastika inqirozi (Dune Skot, tomizm, U. Okkam) davrlariga bölinadi. Uyğoniş davrida italyan gumanizmi, reformatsiya, tabiatşunoslik F.si, ijtimoiy xayoliy nazariyalar ilgari surilgan. Yangi davrda F. Bekon, R.Dekart, T.Gobbs, J.Lokk, Spinoza, Leybnits, X.Volf, J.Berkli, D.Yum, GT.Beyl, Ş.Monteskye, Volter, Russo, D.Didro, D'Alamber, J.Lametri, P.Golbax va b. faylasuflar ijod qilişgan. Nemis klassik F.si Gerder, Kant, Fixte, Şelling, Gegel, Feyerbax nomlari b-n boğlangan.
F. tarixidagi falsafiy maktab va oqimlar özlari ilgari surayotgan falsafiy ğoyaning mazmuniga qarab quyidagi yönalişlarga bölinadi: empirizm va ratsionalizm, nominalizm va realizm, materializm va idealizm, skeptitsizm va antiskeptitsizm, agnostitsizm va antiagnostitsizm, dogmatizm va relyativizm kabilar.
19—20-a.lardagi falsafiy oqimlar: Şopengauer F.si, O.Kont pozitivizmi, marksizm, empiriokrititsizm, neokantçilik, F. Nitsşening hayot F.si, pragmatizm, neopozitivizm, postpozitivizm, neotomizm, freydizm, ekzistensializm, germenevtika, strukturalizm, relyativizm, konstruktiv empirizm, fenomenalizm va b. 21-a.ga kelib har bir mintaqa, davlat va millatning tafakkur tarzini özida ifoda etuvçi falsafiy maktab va oqimlarning şakllanişidan taşqari jahondagi ijtimoiy jarayonlarning keskin va jadal özgarib borişi, global miqyosga kötarilişi umumjahon miqyosidagi falsafiy muammolarni hal etiş zaruriyatini tuğdirmoqda. Bunday muammolar sirasiga ijtimoiy taraqqiyotning globallaşuvi, tinçlik va uruş muammosi, ekologik, energetik muammolar, xom aşyo, oziq-ovqat va çuçuk suv muammolari, demografiya, soğliqni saqlaş, axborotlar muammosi, ma'rifat va ma'naviyat tanqisligi muammosi va b. kiradi. Bu muammolarni yeçiş yöllarini körsatiş va tahlil etiş 21-a. F.sining dolzarb vazifasidir. Özbekiston F.si Şarq F.sining tarkibiy qismi, özbek xalqining öziga xos bölgan tafakkur tarzining namoyon bölişidir. Uning tarixiy ildizlariga qad. Turon va Turkistondagi xalq oğzaki ijodiga oid hikmatlar, dostonlar, maqol va rivoyatlar, mutafakkirlarning falsafiy asarlari, Avestodagi ezgulik ğoyalari, tariximizda ötgan moniylik, mazdakiylik, buddaviylik, yahudiylik, xristianlik dinlaridan kirib kelgan hikmatlar, islom F.si, islomning muqaddas kitoblari, tasavvuf F.si, moturidiylik ta'limoti, sunniylik oqimi, kubroviylik, yassaviylik, naqşbandiya tamoyillari, vatanparvarlik goyalari, ma'naviyaxloqiy qadriyatlar kiradi. Bu F. jahon falsafiy merosi durdonalaridan oziq oladi. Özbekiston F.si özbek xalqining tafakkur tarzi sifatida 20-a.da şakllandi. Unda Özbekistonda yaşovçi turli millat va elat vakillari iştirok etişgan. Uning namoyandalari Behbudiy, Fitrat, Abdulla Avloniy, Munavvarqori, Çölpon, Abdulla Krdiriy, Ishoqxon Ibrat, Söfizoda va b. Şarq F.si an'analarini, milliyma'naviy, axloqiyma'rifiy qadriyatlarni şörolar davrida ham saklab qoliş va rivojlantirişga intilyşdi, lekin bu intilişlar ularning kommunistik tuzum qurboniga aylanişiga sabab böldi. Sovet tuzumini yoklagan ilm sohiblarigina qatağonlardan omon qolişdi. S.Ayniy va 3. V. Töğonlarning F. tarixiga oid bir qança maqolalari bosilib çiqdi. Sovet davrida F. fani çuqur mafkuraviy inqirozga uçragan, kommunistik tuzumning xizmatkoriga aylantirilgan edi. Yozuvning arabça grafikadan lotin grafikasiga, undan kirillça grafikaga ötkazilişi milliy fan va F. taraqqiyotiga salbiy ta'sir körsatdi. Naim Sayd, K. Yerzin, Hakim Ne'mat, R. Xolmurodov (Mallin) singari olimlar F. sohasida faoliyat körsatdilar. 2-jahon uruşi davrida Özbekiston FA taşkil etilişi ijtimoiy fanlar, xususan, F. fani taraqqiyotiga turtki berdi. Bu davrda S. Valiyev, J.M.Boboyev, H.Ğ.Rasulov, AL.Ayupov, S.Azimov, I.Möminov, V. Zohidovlar F. faniga sezilarli hissa qöşişdi. Özbekistonda F. tarixi (V.Zohidov, M.M.Xayrullayev, M. Baratov, h.F.Vohidov, A.Şaripov), tabiatşunoslik F.si va biliş nazariyasi (O.Fayzullayev, B.Ismoilov, J.Tulenov, K.Ivanova, M.Abdullayeva), mantiq (M.Xayrullayev, K.Haqberdiyev, M.X.Nurmatov, L.Ye.Garber), madaniyat F.si (K. Sodşov, S.Şermuhamedov, N.Ğoyibov), din (S.Azimov, A. Ortitov, M.A.Usmonov, J.Bozorboyev), axloq (Y. Jumaboyev, XAliqulov, X.Şayxova), ijtimoiy F. va siyosatşunoslik (E.Yusupov, R.Abduşukurov, K.Valiyev, h.Pulatov, S.Tursunmuhamedov, Q.Xonazarov) yönalişlari böyiça tadqiqotlar olib borildi.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç, F. fani oldida uni kommunistik mafkura asoratlaridan tozalaş, jamiyat taraqqiyotining qonuniyatlarini falsafiy tahlil etiş, milliy istiklol ğoyasining ilmiynazariy asoslarini işlab çiqiş, respublikada şakllanayotgan huquqiy, demokratik davlat va fuqarolik jamiyatining rivojlaniş xususiyatlarini oçib beriş kabi vazifalar paydo böldi. Özbekiston Prezidenti I.A.Karimov 1998 y.da «Tafakkur» jur. boş muharririning savollariga bergan javobda yangi jamiyatni bunyod qilişda milliy mafkura va u tayanadigan milliy F.ning roliga katta baho berar ekan, ğoyaga qarşi faqat ğoya, fikrga qarşi faqat fikr, jaholatga qarşi faqat ma'rifat b-n bahsga kirişiş kerakligini ta'kidladi.
Hoz. davrda respublika faylasuflari oldida ijtimoiy voqelikning qonuniyatlarini tadqiq etiş, mamlakatning istiqboli uçun xizmat qiluvçi ğoyaviy zaminni yaratişdek muhim vazifalar turibdi.
Özbekistonda F. böyiça i.t.lar oliy öquv yurtlari F. kafedralarida, Falsafa va hukuq institutida olib boriladi. ÖzMUda F. fakulteta mavjud. Respublikada Özbekiston faylasuflari milliy jamiyati faoliyat körsatmokda. F.ga oid i.t.lar «Özbekistonda ijtimoiy fanlar» (Özbekiston FA naşri), «Falsafa va huquq» (Özbekiston FA falsafa va huquq inti, Özbekiston faylasuflari milliy jamiyatining naşri), «Tafakkur» jur.larida çop etiladi.
Ad.: Forobiy, Fozil odamlar şahri, T., 1993; Möminov I. M. Özbekistondagi tabiiyilmiy va ijtimoiyfalsafiy tafakkurtarixidan lavhalar, T., 1998; Klassiçeskaya nauka Sredney Azii i sovremennaya mirovaya sivilizatsii, T., 2000; Diogen Laerte kiy, O jizni, uçeniyax i izreçeniyax znamenitix filosofov, M., 1979.
Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАЛСАФА, философия — инсоннинг дунёда тутган ўрни ва дунёқарашининг яхлит тизимини ифодаловчи маънавий фаолиятининг бир шакли. Мил. 2—3-а. ларда ўтган юнон файласуфи Диоген Лаэртскийнинг шоҳидлик беришича, юнон мутафаккири Пифагор биринчи бўлиб ўзини «философ» деб атаган. Бу сўз Гераклитнинг фалсафий таълимотида нарсаларнинг табиатини тадқиқ этишга нисбатан қўлланилган, тадқиқотчининг ўзи эса «философ» деб аталган. Кейинчалик «философ» сўзи ҳар тарафлама, кенг, тушунарли ва ҳаққоний фикр юритишга интилувчи кишига нисбатан қўлланилган. Тарихий маълумотлар юнонча philosophia сўзи арабчага «фалсафа» бўлиб ўтганлиги, араблар бу фанни «ҳикма» деб аташи, русчага «философия» тарзида ўтганлигини тасдиқлайди, демак фалсафа б-н философия сўзлари бир хил маънога эга.
Ф.га ҳақиқатга элтувчи таълимот сифатида ёндашган сократчилар мактаби вакиллари нуқтаи назаридан карасак, «ҳақиқатга муҳаббат», «ҳақиқатни севиш» деган маъно келиб чиқади. Ф. ҳақида фан тарихида турлича, ҳатто бир-бирига қарамақарши қарашлар мавжуд. Ф.га ҳамма фанларнинг бошланиши, оламнинг асл моҳиятини ва универсал қонунларини очувчи фан деб ёндашишдан тортиб уни ўз тадқиқот объекти ва предметига эга бўлмаган мавҳум ва ўта умумлашган, инсон учун фойдасиз билимлар мажмуи деб ҳисобловчилар ҳам учрайди. Инсоният фойдаланаётган барча билимлар Ф.дан бошланиб, фалсафий хулоса б-н якунланади. Ф.ни фан даражасига олиб чиққан Платон уни «мавжудликни, мангуликни ва доимийликни билиш», Аристотель «нарсаларнинг сабаблари ва асосий тамойилларини тадқиқ этувчи фан» деб билган, стоиклар уни назарий ва амалий тафеилотларга интилиш деб, эпикурчилар унга «ақл воситасида бахтга эришиш йўли» деб қараган. Форобий Ф.ни «ҳикматни қадрлаш» ёки фикрлаш санъати деб билган. Ўрта асрлар христиан Ф.сида у «табиий акл нури воситасида эришиладиган дунёвий донолик» (теология эса илоҳийлик нури воситасида эришиладиган илоҳий донолик) деб таърифланган.
Ф. Бэкон ва Р. Декарт Ф.ни «тушунчалар шаклига бурканган яхлит, ягона фан» деб ҳисоблашган. X. Вольф Ф.ни «барча мумкин нарсалар ва уларнинг қай маънода ва нега мумкинлиги ҳақидаги фан» деса, Кант Ф.га «дунёни қандай тушуниш ҳақидаги, бутун билишнинг инсон ақлининг туб мақсадларига муносабати ҳақидаги фан» сифатида ёндашишни таклиф этади. Фихте Ф.га «қалб маърифати, маънавий маърифат» деб баҳо берган бўлса, Шеллинг воқеликнинг бутун кулами ва теранлигини ўз тажрибасига кура билиб олишни Ф. деб ҳисобланган. Гегель предметларни фикран қараб чиқишни Ф. деб атаб, унга «ўзўзига эргашувчи ақл хақидаги фан» сифатида таъриф берган. Шопенгауэр дунёнинг бутун моҳиятини абстракт, ялпи умумий ва равон шаклдаги тушунчаларда ифодалаш Ф.нинг асосий вазифаси деб билди.
Ф.нинг таркибий қисмларига билиш назарияси (гносеология), метафизика (онтология, космология, фалсафий антропология, мавжудлик Ф.си, теология), мантик, этика, эстетика, ҳуқуқ Ф.си, натурфалсафа, фан Ф.си, тарих ва маданият Ф.си, сиёсат Ф.си, дин Ф.си, психология ва б. киради. Булардан ташқари, ҳоз. замон Ф.сида тиббиёт, тилшунослик, мусика, кибернетика ва б. аник, фанларнинг умумметодологик жиҳатларини ўрганувчи Ф. йўналишлари вужудга келмокда. Ф.нинг дунёқарашлик, гносеологик, методологик, социологик, аксиологик, антропологик, мантиқий, психологик ва мафкуравий функцияси бор.
Ф. тарихи — инсон тафаккури таракқиёти тарихидир. Ф. тарихига оид адабиётларда инсоният тарихида хитой Ф.си, ҳинд Ф.си, Европа Ф.си ажратиб кўрсатилади. Йирик диний таълимотлар сифатида ҳиндуийлик Ф.си, христианлик Ф.си, буддавийлик Ф.си, ислом Ф.сини кўрсатиш мумкин.
Илк фалсафий таълимотлар қад. Ҳиндистон, Хитой, Марказий Осиё ва Юнонистонда пайдо бўлган, кейин Ғарб мамлакатларига ёйилган. Қад. Ҳиндистондаги фалсафий мактаблар 2 турга булиниб, бири ведаларахм келиб чиққан ва уларга суянувчи мактаблар (веданта, йога, вайшешика, ньяя, санкхья), иккинчиси ведаларни рад этувчи мактаблар (жайнизм, буддизм, локоята) х,исобланади. Қад. Хитойдаги дастлабки фалсафий таълимотлар мил. ав. 7-а.да вужудга келган. У Қад. Хитой ёзма манбаларида учраб, бу манбаларга «Қўшиқлар китоби», «Баҳор ва куз» каби қад. ёдгорликлар ва Конфуцийнннг «Афоризм»ларини, даосизмни киритиш мумкин.
Марказий Осиёдаги фалсафий қарашлар қад. туркий ёзувлар, тангрига эътиқод қилиш тамойилларида ва зардуштийликнинг муқаддас китоби Авестодя ўз ифодасини топган. Бундан ташқари, Шарқ халкларининг табиатнинг асосий унсурлари ер, сув, ҳаво ва оловни эъзозлаш ҳақидаги натурфалсафий қарашлари ва ғоялари Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларига кенг ёйилиб Қад. Миср, Бобил, Лидия мамлакатлари халкларининг тафаккур тарзига сингиб кетган. Юнонистоннинг илк фалсафий мактаби — Милет мактаби ҳам ўз ғояларини Шаркдан олганлиги тадқиқотчиларга маълум. Мил. ав. 2—1-а.ларда Марв, Балх, Термиз, Сиғноқ, Самарканд, Бухоро заминини ўзига қамраб олган ҳудудда кушонлар салтанати қарор топиб, унда будда дини хукм суради, унинг фалсафаси бу жойда яшовчи халқнинг тафаккур тарзига ўз таъсирини ўтказади. Аммо Авесто ғоялари халқ онгидан бутунлай чиқиб кетмайди. Мил. 3-а.га келиб тенглик ғояларини илгари сурувчи монийлик таълимоти пайдо бўлди. Бу таълимот маздакийлар ҳаракатинннт маънавий таянчи бўлган.
Юнонистондаги фалсафий мактаблар, асосан, мил. ав. 6—5-а.лардан вужудга кела бошлади ва унинг тараққиёт босқичлари классик эллинизм ва римэллинизм даврларига бўлинади. Эллинистик Ф. даври сократгача давр (Милет мактаби, Элея мактаби) ва классик (аттик) Ф.ни (Сократ, Платон, Аристотель) ўз ичига олади. Сократгача давр Ф.си космологик (гилозоистик) Ф. ва антропологик даврларни ўзига қамраб олади. Дастлабки космологик фалсафий таълимот Фалесга тегишли. У Анаксимандр, Анаксимен, Ферекид, Диоген б-н биргаликда Иония натурфалсафа мактабига мансуб. Улардан сўнг борлиқ ҳақидаги таълимот б-н Ксенофан, Парменид, Зенон (Элеялик), Мелисс шуғулланганлар. Улар б-н бирга Пифагор мактаби (Пифагор, Филлолай, Алкмеон, Архит; мил. ав. 6—4-а.лар) фаолият кўрсатган. Бу даврда антропологик софистика мактаби вакиллари Протагор, Горгий, Гиппий, Продик ижод қилишган. Мил. ав. 3—2-а.ларда стоиклар (Зенон Китионлик), эпикурчилар (Эпикур, Лукреций), неоплатончилар (Плотин) юнон Ф.сига ўз ҳиссаларини қўшишган. Айниқса, Сократ, Платон, Аристотель Ф.си юнон Ф.сининг шуҳратини оширади. Юнон Ф.сидаги асосий қарашлар Александр Македонский (Искандар Макдуний)нинг Шарққа истилочилик юришлари даврида Марказий Осиёга ҳам кириб келди.
Ислом дини ёйилган мамлакатлардаги фалсафий таълимотлар қуйидагича ўрганилади: илк ислом Ф.си (6—8-а.лар), шарқий ислом Ф.си (Мовароуннаҳр ва Хуросондаги фалсафий таълимотлар), ғарбий ислом Ф.си (Шим. Африка ва Испаниядаги фалсафий таълимотлар).
Илк ислом Ф.си даври юнон Ф.сининг араб ва сурёний тилларига таржима этилиши, бу таржималарда яҳудийлик ва христианлик ақидаларининг устуворлик қилиши б-н ажралиб туради. Бу даврда исломдаги жабарийлар б-н қадарийлар, мўътазилийлар б-н мутакаллимлар ўртасида фалсафий қарамақаршиликлар бўлган. Шарқий ислом Ф.сида дунёвий ва исломий ғояларнинг, турли халқ ва цивилизацияларнинг тафаккур тарзи синтезлашган. Шунингдек, табиатшунослик илмларидаги йирик кашфиётларни (мас, кимё илмининг вужудга келиши) фалсафий асослаш, ҳисоблаш маданиятининг тубдан узгариши (Хоразмий системаси) б-н боғлиқ белгилар кузга ташланади. Шарқий ислом Ф.си (Мусо Хоразмий, Фарғоний, Киндий, Абу Бакр Розий, Абу Мансур Мотуридий, Ашъарий, Форобий, Беруний, Ибн Сино, Носир Хисрав, Юсуф Хос Хожиб, Умар Хайём, Ғазолий, Замахшарий, Аҳмад Яссавий, Нажмиддин Кубро, Фахриддин Розий, Баҳоуддин Накшбанд, Ибн Халдун ва б.) ва ғарбий ислом Ф.си (Ибн Туфайл, Ибн Божа, Ибн Рушд) файласуфларининг мусулмон олимлари томонидан қайта ишланган, таржима қилинган асарларининг Европага қайта такдим этилиши бу ерда Уйғониш даврининг бошланишига таъсир кўрсатган. Ф.нинг кейинги равнақ топиши Марказий Осиёда темурийлар даври б-н бошланади. Амир Темур фалсафий ғояларнинг мамлакат истиқболига хизмат қилишини билган ҳолда илмфан равнақига раҳнамолик қилди. Бу даврда Марказий Осиёда тасаввуф Ф.си, табиатшунослик Ф.си, мантиқ Ф.си ва ахлоқий таълимотлар ривожланди (Рудакий, Фирдавсий, Низомий, Саъдий, Жалолиддин Румий, Тафтазоний, Журжоний, Улуғбек, Хожа Аҳрор, Фузулий, Насимий, Жомий, Навоий, Муҳаммад Қози, Махдуми Аъзам, Бобур, Машраб, Бедил ва б.). Шуни қайд этиш лозимки, ислом Ф.си ўзидан илгари ўтган барча динлар б-н боғлиқ илмий анъаналарни қабул қилган. Ислом Ф.си ривожига иудаизм, христианлик, буддизм ва б. диний таълимотлар таъсир кўрсатган.
Европа Ф.си эса ўзидан олдинги барча фалсафий фикрни илмий билимларни жамият тараққиётига хизмат қилдириш б-н боғлаган. Тўғри, Европадаги динийсхоластик фалсафий ғоялар жамият тараққиётига салбий таъсир қилди. Лекин, араб олимларининг таржималари туфайли антик давр фани ва Ф.си, қадриятларини қўлга киритган европалик олимлар жамиятни бамисоли қайта уйғотишди. Европа Ф.си схоластик даври, Уйғониш даври, янги давр ва немис классик Ф.си даврларига бўлинади. Схоластика даври схоластика равнақи (Буюк Альберт, Фома Аквинский, Р. Бэкон) ва схоластика инқирози (Дуне Скот, томизм, У. Оккам) даврларига бўлинади. Уйғониш даврида итальян гуманизми, реформация, табиатшунослик Ф.си, ижтимоий хаёлий назариялар илгари сурилган. Янги даврда Ф. Бэкон, Р.Декарт, Т.Гоббс, Ж.Локк, Спиноза, Лейбниц, Х.Вольф, Ж.Беркли, Д.Юм, ГТ.Бейль, Ш.Монтескье, Волтер, Руссо, Д.Дидро, Д’Аламбер, Ж.Ламетри, П.Гольбах ва б. файласуфлар ижод қилишган. Немис классик Ф.си Гердер, Кант, Фихте, Шеллинг, Гегель, Фейербах номлари б-н боғланган.
Ф. тарихидаги фалсафий мактаб ва оқимлар ўзлари илгари сураётган фалсафий ғоянинг мазмунига қараб қуйидаги йўналишларга бўлинади: эмпиризм ва рационализм, номинализм ва реализм, материализм ва идеализм, скептицизм ва антискептицизм, агностицизм ва антиагностицизм, догматизм ва релятивизм кабилар.
19—20-а.лардаги фалсафий оқимлар: Шопенгауэр Ф.си, О.Конт позитивизми, марксизм, эмпириокритицизм, неокантчилик, Ф. Ницшенинг ҳаёт Ф.си, прагматизм, неопозитивизм, постпозитивизм, неотомизм, фрейдизм, экзистенциализм, герменевтика, структурализм, релятивизм, конструктив эмпиризм, феноменализм ва б. 21-а.га келиб ҳар бир минтақа, давлат ва миллатнинг тафаккур тарзини ўзида ифода этувчи фалсафий мактаб ва оқимларнинг шаклланишидан ташқари жаҳондаги ижтимоий жараёнларнинг кескин ва жадал ўзгариб бориши, глобал миқёсга кўтарилиши умумжаҳон миқёсидаги фалсафий муаммоларни ҳал этиш заруриятини туғдирмоқда. Бундай муаммолар сирасига ижтимоий тараққиётнинг глобаллашуви, тинчлик ва уруш муаммоси, экологик, энергетик муаммолар, хом ашё, озиқ-овқат ва чучук сув муаммолари, демография, соғлиқни сақлаш, ахборотлар муаммоси, маърифат ва маънавият танқислиги муаммоси ва б. киради. Бу муаммоларни ечиш йўлларини кўрсатиш ва таҳлил этиш 21-а. Ф.сининг долзарб вазифасидир. Ўзбекистон Ф.си Шарқ Ф.сининг таркибий қисми, ўзбек халқининг ўзига хос бўлган тафаккур тарзининг намоён бўлишидир. Унинг тарихий илдизларига қад. Турон ва Туркистондаги халқ оғзаки ижодига оид ҳикматлар, достонлар, мақол ва ривоятлар, мутафаккирларнинг фалсафий асарлари, Авестодаги эзгулик ғоялари, тарихимизда ўтган монийлик, маздакийлик, буддавийлик, яҳудийлик, христианлик динларидан кириб келган ҳикматлар, ислом Ф.си, исломнинг муқаддас китоблари, тасаввуф Ф.си, мотуридийлик таълимоти, суннийлик оқими, кубровийлик, яссавийлик, нақшбандия тамойиллари, ватанпарварлик гоялари, маънавийахлоқий қадриятлар киради. Бу Ф. жаҳон фалсафий мероси дурдоналаридан озиқ олади. Ўзбекистон Ф.си ўзбек халқининг тафаккур тарзи сифатида 20-а.да шаклланди. Унда Ўзбекистонда яшовчи турли миллат ва элат вакиллари иштирок этишган. Унинг намояндалари Беҳбудий, Фитрат, Абдулла Авлоний, Мунавварқори, Чўлпон, Абдулла Крдирий, Исҳоқхон Ибрат, Сўфизода ва б. Шарқ Ф.си анъаналарини, миллиймаънавий, ахлоқиймаърифий қадриятларни шўролар даврида ҳам саклаб қолиш ва ривожлантиришга интилйшди, лекин бу интилишлар уларнинг коммунистик тузум қурбонига айланишига сабаб бўлди. Совет тузумини ёклаган илм соҳибларигина қатағонлардан омон қолишди. С.Айний ва 3. В. Тўғонларнинг Ф. тарихига оид бир қанча мақолалари босилиб чиқди. Совет даврида Ф. фани чуқур мафкуравий инқирозга учраган, коммунистик тузумнинг хизматкорига айлантирилган эди. Ёзувнинг арабча графикадан лотин графикасига, ундан кириллча графикага ўтказилиши миллий фан ва Ф. тараққиётига салбий таъсир кўрсатди. Наим Сайд, К. Ерзин, Ҳаким Неъмат, Р. Холмуродов (Маллин) сингари олимлар Ф. соҳасида фаолият кўрсатдилар. 2-жаҳон уруши даврида Ўзбекистон ФА ташкил этилиши ижтимоий фанлар, хусусан, Ф. фани тараққиётига туртки берди. Бу даврда С. Валиев, Ж.М.Бобоев, Ҳ.Ғ.Расулов, АЛ.Аюпов, С.Азимов, И.Мўминов, В. Зоҳидовлар Ф. фанига сезиларли ҳисса қўшишди. Ўзбекистонда Ф. тарихи (В.Зоҳидов, М.М.Хайруллаев, М. Баратов, ҳ.Ф.Воҳидов, А.Шарипов), табиатшунослик Ф.си ва билиш назарияси (О.Файзуллаев, Б.Исмоилов, Ж.Туленов, К.Иванова, М.Абдуллаева), мантиқ (М.Хайруллаев, К.Ҳақбердиев, М.Х.Нурматов, Л.Е.Гарбер), маданият Ф.си (К. Содщов, С.Шермуҳамедов, Н.Ғойибов), дин (С.Азимов, А. Ортитов, М.А.Усмонов, Ж.Бозорбоев), ахлоқ (Й. Жумабоев, ХАлиқулов, Х.Шайхова), ижтимоий Ф. ва сиёсатшунослик (Э.Юсупов, Р.Абдушукуров, К.Валиев, ҳ.Пулатов, С.Турсунмуҳамедов, Қ.Хоназаров) йўналишлари бўйича тадқиқотлар олиб борилди.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Ф. фани олдида уни коммунистик мафкура асоратларидан тозалаш, жамият тараққиётининг қонуниятларини фалсафий таҳлил этиш, миллий истиклол ғоясининг илмийназарий асосларини ишлаб чиқиш, республикада шаклланаётган ҳуқуқий, демократик давлат ва фуқаролик жамиятининг ривожланиш хусусиятларини очиб бериш каби вазифалар пайдо бўлди. Ўзбекистон Президенти И.А.Каримов 1998 й.да «Тафаккур» жур. бош муҳаррирининг саволларига берган жавобда янги жамиятни бунёд қилишда миллий мафкура ва у таянадиган миллий Ф.нинг ролига катта баҳо берар экан, ғояга қарши фақат ғоя, фикрга қарши фақат фикр, жаҳолатга қарши фақат маърифат б-н баҳсга киришиш кераклигини таъкидлади.
Ҳоз. даврда республика файласуфлари олдида ижтимоий воқеликнинг қонуниятларини тадқиқ этиш, мамлакатнинг истиқболи учун хизмат қилувчи ғоявий заминни яратишдек муҳим вазифалар турибди.
Ўзбекистонда Ф. бўйича и.т.лар олий ўқув юртлари Ф. кафедраларида, Фалсафа ва ҳукуқ институтида олиб борилади. ЎзМУда Ф. факультета мавжуд. Республикада Ўзбекистон файласуфлари миллий жамияти фаолият кўрсатмокда. Ф.га оид и.т.лар «Ўзбекистонда ижтимоий фанлар» (Ўзбекистон ФА нашри), «Фалсафа ва ҳуқуқ» (Ўзбекистон ФА фалсафа ва ҳуқуқ инти, Ўзбекистон файласуфлари миллий жамиятининг нашри), «Тафаккур» жур.ларида чоп этилади.
Ад.: Форобий, Фозил одамлар шаҳри, Т., 1993; Мўминов И. М. Ўзбекистондаги табиийилмий ва ижтимоийфалсафий тафаккуртарихидан лавҳалар, Т., 1998; Классическая наука Средней Азии и современная мировая цивилизации, Т., 2000; Диоген Лаэрте кий, О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов, М., 1979.
Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.