Fan-texnika taraqqiyoti
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40–41-b. — ziyouz.com
Fan-texnika taraqqiyoti - fan b-n texnikaning özaro boğliq, yagona, ilgarilab boruvçi taraqqiyoti; ijtimoiy taraqqiyot asosi. Dastlab fan rivoji b-n texnika taraqqiyoti örtasidagi yaqinlaşuv 16—18-a.larda manufaktura i.ç.i bilan boğliq holda sodir böldi. Bungaça moddiy i.ç. empirik tajribalar, hunarmandlik asosida şakllangan. Teologiya va sxolastika ta'siridagi tabiat haqidagi ilmiy nazariy bilimlar ham i.ç.ga xeç qanday salbiy ta'sir qilmasdan sekinlik b-n rivojlangan. Ilmiy va texnikaviy taraqqiyot inson faoliyatining 2 ta nisbatan mustaqil yönalişi sifatida yuksala borgan.
16-a.da savdo-sotiq va yirik manufakturadagi tub özgarişlar bir qança aniq vazifalarni nazariy va eksperimental hal qilişni talab qildi. Bu davrda fan Uyğoniş davri ğoyalari ta'sirida sxolastika an'analarini parçalab, amaliyotga murojaat qildi. Kompas, porox va kitob naşr qiliş ilmiytexnikaviy faoliyatga asos solgan 3 ta yirik kaşfiyot böldi. Suv tegirmonlarining rivojlanayotgan manufaktura i.ç.ida qöllanilişi ba'zi mexanik jarayonlarni nazariy tadqiq etişni talab qildi. Natijada çarxpalak ğildiragi, çarxpalak harakati nazariyasi, karşilik va işqalaniş ta'limotlari yaratildi. Fan b-n texnika yaqinlaşuvining 2bosqiçi maşina i.ç.ning 18-a. oxiridan boşlab taraqqiy etişi b-n boğliq bölib, bunda fan b-n texnika bir-birining jadal rivojlanişiga ta'sir körsatdi. Bu davrda i.t. faoliyatida nazariy masalalarni hayotga tatbiq qilişga da'vat etuvçi fanning maxsus böğinlari paydo böldi: amaliy tadqiqotlar, i.ç. tadqiqotlari, amaliy konstruktiv işlanmalar va h.k. F.t.t. ning 3bosqiçi fantexnika inqilobi b-n boğliq. Uning ta'sirida texnika taraqqiyotiga qaratilgan ilmiy sohalar kengayadi. Texnik masalalarni hal qilişda biologlar, fiziologlar, psixologlar, mantiqşunoslar iştirok etadi. F.t.t., şuningdek, ijtimoiy fanlar yönalişlari, iqtisod va i.ç.ni taşkil qiliş, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni ilmiy boşqariş, aniq ijtimoiy tadqiqotlar kabilarga bilvosita ta'sir qiladi. Fanning texnikaga nisbatan yetakçilik mavqei yanada yorqin namoyon böladi, fan texnikani uzluksiz inqiloblaştiruvçi kuçga aylanadi. Öz navbatida, texnika ham fan taraqqiyotiga ijobiy ta'sir körsatib, uning oldiga yangi talab va vazifalar qöyadi. Hoz. zamon fantexnika inqilobining xarakterli xususiyati uning sanoat b-n birga ijtimoiy hayotning turli sohalari: q.x., transport, aloqa, tibbiyot, ta'lim, maişiy xizmat kabilarni qamrab olganligidadir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАН-ТЕХНИКА ТАРАҚҚИЁТИ - фан б-н техниканинг ўзаро боғлиқ, ягона, илгарилаб борувчи тараққиёти; ижтимоий тараққиёт асоси. Дастлаб фан ривожи б-н техника тараққиёти ўртасидаги яқинлашув 16—18-а.ларда мануфактура и.ч.и билан боғлиқ ҳолда содир бўлди. Бунгача моддий и.ч. эмпирик тажрибалар, ҳунармандлик асосида шаклланган. Теология ва схоластика таъсиридаги табиат ҳақидаги илмий назарий билимлар ҳам и.ч.га хеч қандай салбий таъсир қилмасдан секинлик б-н ривожланган. Илмий ва техникавий тараққиёт инсон фаолиятининг 2 та нисбатан мустақил йўналиши сифатида юксала борган.
16-а.да савдо-сотиқ ва йирик мануфактурадаги туб ўзгаришлар бир қанча аниқ вазифаларни назарий ва экспериментал ҳал қилишни талаб қилди. Бу даврда фан Уйғониш даври ғоялари таъсирида схоластика анъаналарини парчалаб, амалиётга мурожаат қилди. Компас, порох ва китоб нашр қилиш илмийтехникавий фаолиятга асос солган 3 та йирик кашфиёт бўлди. Сув тегирмонларининг ривожланаётган мануфактура и.ч.ида қўлланилиши баъзи механик жараёнларни назарий тадқиқ этишни талаб қилди. Натижада чархпалак ғилдираги, чархпалак ҳаракати назарияси, каршилик ва ишқаланиш таълимотлари яратилди. Фан б-н техника яқинлашувининг 2босқичи машина и.ч.нинг 18-а. охиридан бошлаб тараққий этиши б-н боғлиқ бўлиб, бунда фан б-н техника бир-бирининг жадал ривожланишига таъсир кўрсатди. Бу даврда и.т. фаолиятида назарий масалаларни ҳаётга татбиқ қилишга даъват этувчи фаннинг махсус бўғинлари пайдо бўлди: амалий тадқиқотлар, и.ч. тадқиқотлари, амалий конструктив ишланмалар ва ҳ.к. Ф.т.т. нинг 3босқичи фантехника инқилоби б-н боғлиқ. Унинг таъсирида техника тараққиётига қаратилган илмий соҳалар кенгаяди. Техник масалаларни ҳал қилишда биологлар, физиологлар, психологлар, мантиқшунослар иштирок этади. Ф.т.т., шунингдек, ижтимоий фанлар йўналишлари, иқтисод ва и.ч.ни ташкил қилиш, иқтисодий ва ижтимоий жараёнларни илмий бошқариш, аниқ ижтимоий тадқиқотлар кабиларга билвосита таъсир қилади. Фаннинг техникага нисбатан етакчилик мавқеи янада ёрқин намоён бўлади, фан техникани узлуксиз инқилоблаштирувчи кучга айланади. Ўз навбатида, техника ҳам фан тараққиётига ижобий таъсир кўрсатиб, унинг олдига янги талаб ва вазифалар қўяди. Ҳоз. замон фантехника инқилобининг характерли хусусияти унинг саноат б-н бирга ижтимоий ҳаётнинг турли соҳалари: қ.х., транспорт, алоқа, тиббиёт, таълим, маиший хизмат кабиларни қамраб олганлигидадир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.