Fantastika
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–39-b. — ziyouz.com
Fantastika (yun. phantastike — xayolan tasvirlaş san'ati) — badiiy san'at turi. F. realizm va naturalizm yönalişidagi san'at, adabiyotlarning aksi. Ayrim örinda F. realizm b-n ham köşilib ketadi. F.ning şakli mifologik tuşunçalarni, ertaklarni tasvirlaşda körinadi. Inson tasavvurida hayron qoldirarli xayoliy obrazlar va hodisalar, töqima holatlar, ajoyibotlar olami badiiy asarda voqelikka, hayot haqiqatiga qaramaqarşi qöyib tasvirlanadi. F.ning adabiyot, san'atning boşqa tur va janrlaridan farqi şuki, uning tasvir sohasi amalda mavjud bölgan hayot emas, balki turmuş haqidagi umumiy tasavvurdan kelib çiqadigan hayotdir. Şuning uçun hamma narsa va hodisalar jiddiy özgargan, börttirilgan, taajjublantiradigan darajada böladi. F.ning maqsad va vazifalari fakat inson orzusini emas, balki kelajakda kutiladigan xatardan ogoh qiliş, estetik zavq beriş hamdir. F. köpinça xalq oğzaki ijodida uçraydi. Lof, latifalar va dostonlarda F.ni öta börttirilgan şaklda kuzatiş mumkin («Alpomiş», «Göröğli», «Manas» va b.). Gomerning «Iliada» dostoni, M. Servantesning «Don Kixot» asari, F. Rablening «Gargantyua yoki Pantagryuel» hajviy asari, J. Sviftning «Gulliverning sayohati», A. Dantening «Ilohiy komediya»si, M. Tvenning «Tom Soyerning sarguzaştlari», Gyotening «Faust», M. Bulgakovning «Ityurak» va b. asarlari F. yönalişining ajoyib namunalari sanaladi. K. Çukovskiyning ertaklari, A. Kazansevning «Yonuvçi orol», A. Grinning «Alvon yelkanlar» asarlari, X.K. Andersenning ertaklari ham kattalarga va bolalarga moye F. janrida yozilgan. Hoz. zamon çet el badiiy F.sining namoyandalari sifatida yaponiyalik Kabo Abe, amerikalik Ayzek Azimovni, polşalik Stanislav Lem va b.ni körsatiş mumkin. F. nafaqat adabiyotni, balki faylasuflarning yirik ijodiyotini ham taşkil qiladi. F.da obrazlar köp hollarda yaxlit mazmunda bölsa, yana ayrim örinlarda ramziy ma'no kasb etadi. Hoz. zamon özbek adabiyotida T. Malikning «Hikmat afandining ölimi», T. Hobilovning «Oyga safar», X. Töxtaboyevning «Sariq devni minib», «Sariq devning ölimi», X. Şayxovning «Rene jumboği» asarlari F. janrida yaratilgan. F. badiiy adabiyotdan taşqari folklorda, falsafiy utopiyada, kino va teatrda, tasviriy san'atda ham mubolağali börttiriş b-n aks ettiriladi. F. syujet qurilmalari va ramziy ma'nolarda ifodalanar ekan, muallifning yoki bir davrning dunyoqaraşi, turmuş tarzi va undagi muammolar mö'jizali, ğayritabiiy şaklda tasvirlanadi.
19—20-a.larda ilmiy F. taraqqiy etdi. Ilmiy F.ning asosiy vazifasi — kelajakni başorat qilib, badiiy ifodalaşdan iborat. Asosiy tasvir usuli — fikriy eksperiment (tajriba). 20-a.da ilmiy F.ning ravnaqi jamiyat taraqqiyotida fan va texnikaning tobora ösib berayotganligi b-n boğliq. Şartli ravişda ijtimoiy upotiya va «antiutopiya» janrlari, falsafiy, «maişiy», yumoristik, «texnik» janrlar farqlanadi. Ilmiy F. umumadabiy va öziga xos tasviriy vositalardan foydalanadi.
Ilmiy F.ning asosçilari — F. Bekon (16-a.), Berjerak, F. Gadvin (17— 18-a.lar). 19-a.da fransuz fantasti J. Vern şuhrat topdi. Uning «Ajoyib sayohatlar» turkum romanlaridan «Kapitan Grantning bolalari», «Yer yuzi böylab 80 kunlik sayohat», «Kapitan Gatterasning sarguzaştlari» keng tarqalgan. Ingliz yozuvçisi G. Uells «Zamon maşinasi», «Közga körinmas odam», «Dunyolar kuraşi» romanlarida ilmiyfantastik vosita b-n katta ijtimoiy masalalarni örtaga qöygan. Şarq xalqlari oğzaki va yozma adabiyotida ilmiy F. mavzui qad. zamonlardan beri salmokli örinni egallab kelgan. «Ming bir keça» turkumiga kirgan hikoyalarda, özbek fantastik ertaklarida ilmiy F.ga xos xususiyatlar mavjud. Alişer Navoiyning «Farhod va Şirin» dostonidagi «oynai jahonnoma» haqidagi epizodlar, «Saddi Iskandariy»dagi Mallu tilsimiga qarşi kuraş bobi ilmiy F.ning yaxşi namunalaridir. Hoz. zamon özbek adabiyotida ilmiy F.ga xos yönaliş köproq hikoya va oçerklarda körinmoqda.
Ad.: Kagarlitskiy Yu.Ş., Gerbert Uells, M., 1963; Ilenkov E. V., Ob estetiçeskoy prirode fantazii, v sb.: Voprosi estetiki, vip. 6, M., 1964.
Şukur Jabborov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАНТАСТИКА (юн. phantastike — хаёлан тасвирлаш санъати) — бадиий санъат тури. Ф. реализм ва натурализм йўналишидаги санъат, адабиётларнинг акси. Айрим ўринда Ф. реализм б-н ҳам кўшилиб кетади. Ф.нинг шакли мифологик тушунчаларни, эртакларни тасвирлашда кўринади. Инсон тасаввурида ҳайрон қолдирарли хаёлий образлар ва ҳодисалар, тўқима ҳолатлар, ажойиботлар олами бадиий асарда воқеликка, ҳаёт ҳақиқатига қарамақарши қўйиб тасвирланади. Ф.нинг адабиёт, санъатнинг бошқа тур ва жанрларидан фарқи шуки, унинг тасвир соҳаси амалда мавжуд бўлган ҳаёт эмас, балки турмуш ҳақидаги умумий тасаввурдан келиб чиқадиган ҳаётдир. Шунинг учун ҳамма нарса ва ҳодисалар жиддий ўзгарган, бўрттирилган, таажжублантирадиган даражада бўлади. Ф.нинг мақсад ва вазифалари факат инсон орзусини эмас, балки келажакда кутиладиган хатардан огоҳ қилиш, эстетик завқ бериш ҳамдир. Ф. кўпинча халқ оғзаки ижодида учрайди. Лоф, латифалар ва достонларда Ф.ни ўта бўрттирилган шаклда кузатиш мумкин («Алпомиш», «Гўрўғли», «Манас» ва б.). Гомернинг «Илиада» достони, М. Сервантеснинг «Дон Кихот» асари, Ф. Рабленинг «Гаргантюа ёки Пантагрюэль» ҳажвий асари, Ж. Свифтнинг «Гулливернинг саёҳати», А. Дантенинг «Илоҳий комедия»си, М. Твеннинг «Том Сойернинг саргузаштлари», Гётенинг «Фауст», М. Булгаковнинг «Итюрак» ва б. асарлари Ф. йўналишининг ажойиб намуналари саналади. К. Чуковскийнинг эртаклари, А. Казанцевнинг «Ёнувчи орол», А. Гриннинг «Алвон елканлар» асарлари, Х.К. Андерсеннинг эртаклари ҳам катталарга ва болаларга мое Ф. жанрида ёзилган. Ҳоз. замон чет эл бадиий Ф.сининг намояндалари сифатида япониялик Кабо Абэ, америкалик Айзек Азимовни, польшалик Станислав Лем ва б.ни кўрсатиш мумкин. Ф. нафақат адабиётни, балки файласуфларнинг йирик ижодиётини ҳам ташкил қилади. Ф.да образлар кўп ҳолларда яхлит мазмунда бўлса, яна айрим ўринларда рамзий маъно касб этади. Ҳоз. замон ўзбек адабиётида Т. Маликнинг «Ҳикмат афандининг ўлими», Т. Ҳобиловнинг «Ойга сафар», X. Тўхтабоевнинг «Сариқ девни миниб», «Сариқ девнинг ўлими», X. Шайховнинг «Рене жумбоғи» асарлари Ф. жанрида яратилган. Ф. бадиий адабиётдан ташқари фольклорда, фалсафий утопияда, кино ва театрда, тасвирий санъатда ҳам муболағали бўрттириш б-н акс эттирилади. Ф. сюжет қурилмалари ва рамзий маъноларда ифодаланар экан, муаллифнинг ёки бир даврнинг дунёқараши, турмуш тарзи ва ундаги муаммолар мўъжизали, ғайритабиий шаклда тасвирланади.
19—20-а.ларда илмий Ф. тараққий этди. Илмий Ф.нинг асосий вазифаси — келажакни башорат қилиб, бадиий ифодалашдан иборат. Асосий тасвир усули — фикрий эксперимент (тажриба). 20-а.да илмий Ф.нинг равнақи жамият тараққиётида фан ва техниканинг тобора ўсиб бераётганлиги б-н боғлиқ. Шартли равишда ижтимоий употия ва «антиутопия» жанрлари, фалсафий, «маиший», юмористик, «техник» жанрлар фарқланади. Илмий Ф. умумадабий ва ўзига хос тасвирий воситалардан фойдаланади.
Илмий Ф.нинг асосчилари — Ф. Бэкон (16-а.), Бержерак, Ф. Гадвин (17— 18-а.лар). 19-а.да француз фантасти Ж. Верн шуҳрат топди. Унинг «Ажойиб саёҳатлар» туркум романларидан «Капитан Грантнинг болалари», «Ер юзи бўйлаб 80 кунлик саёҳат», «Капитан Гаттераснинг саргузаштлари» кенг тарқалган. Инглиз ёзувчиси Г. Уэллс «Замон машинаси», «Кўзга кўринмас одам», «Дунёлар кураши» романларида илмийфантастик восита б-н катта ижтимоий масалаларни ўртага қўйган. Шарқ халқлари оғзаки ва ёзма адабиётида илмий Ф. мавзуи қад. замонлардан бери салмокли ўринни эгаллаб келган. «Минг бир кеча» туркумига кирган ҳикояларда, ўзбек фантастик эртакларида илмий Ф.га хос хусусиятлар мавжуд. Алишер Навоийнинг «Фарҳод ва Ширин» достонидаги «ойнаи жаҳоннома» ҳақидаги эпизодлар, «Садди Искандарий»даги Маллу тилсимига қарши кураш боби илмий Ф.нинг яхши намуналаридир. Ҳоз. замон ўзбек адабиётида илмий Ф.га хос йўналиш кўпроқ ҳикоя ва очеркларда кўринмоқда.
Ад.: Кагарлицкий Ю.Ш., Герберт Уэллс, М., 1963; Иленков Э. В., Об эстетической природе фантазии, в сб.: Вопросы эстетики, вып. 6, М., 1964.
Шукур Жабборов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.