Farğona raqsi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com

Farğona raqsi — özbek xalq raqs uslubi. Farğona vodiysida şakllanib, rivojlanib kelgan. Qaddiqomatni erkin tutiş, yengil va ifodali yurişlar, köp qirrali, puxta işlangan va aniq ma'nolarga ega bölgan qöl, bilak, barmoq harakatlari, nigohlar, nafis boş harakatlari F.r.ning asosini taşkil etadi. Erkaklar raqslarida mardonavor xarakatlar, aylanişlar, ayollar raqslarida jilvalar yetakçilik qilgan. Şuningdek, F.r.da uforlar (usulharakatlar) ning ahamiyati katta. Asosan, şaharlarda yaşovçi, raqs san'atini kasb qilib olgan malakali raqqos va raqqosalar F.r.da yetakçi mavqega ega bölib, raqs merosini, ijro uslubini, öz tajribalarini şogirdlariga urgatiş orqali raqs san'ati an'analarining davomiyligini ta'minlaganlar. F.r., asosan, maydonlarga möljallangan «Katta öyin» va mehmonxonalar va hovlilarda ijro etiladigan «Mayda öyin» turkum raqslaridan taşkil topgan. «Katta öyin»da raqs vositalari b-n syujetli vokealar aks ettirilgan, 280 usulni öz içiga olgan. Muayyan rake şakli va harakatlarini hosil qiluvçi rez, titratma, şox, gul öyin, yörğa, sarbozi, çarx, haqqoni, orom, jilvoni, saxta, duçoba, rog, katta samo, yallama, qaytarma, dupoya (oqsatma), olmaanor kabi bizgaça yetib kelgan usullar şu jumladandir. Usullar, asosan, doiralarda (ba'zan noğoralar qöşilgan) çertilgan va şunga moye raqslar goh bir kişi, goh guruh öyinçilar tomonidan bajarilgan. «Mayda öyin» esa yalla va laparlar jurligida ijro etiladigan lirik raqslar, kulgilitaqlidiy raqslardan taşkil topgan bulib, doyra, dutor jurligida havaskor va professional uyinçilar tomonidan ijro etilgan.

F.r.da yallaçi degan ayol ijroçilarning raqslari (jumladan, «Tanavor» raqs turkumi), şuningdek, uyğur raqsi ta'sirida vujudga kelgan «Andijon samosi» (19-a. oxirida «Andijon polkasi» nomini olgan) yigitlar raqsi alohida ajralib turadi, Raqs ustalarining liboslari raqslar mazmunini kuçaytirgan. Erkaklar surp va beqasamdan tikilgan yaktak va kamzullar, şoyi şolvorlar, belboğ va döppilar, ötkir uçli maxsus rangdor etiklar (mokki)dan, ayollar xonatlas, olaça köylaklar, nimçalar, lozimlar, kavuşmaxsilar, römollar, durralar, xilma-xil taqinçoqlardan foydalanganlar. 20-a. boşida Makkaylik (Usta Muhammadjon), Hamdamxon, Solix. hoji Baratov, Otaxöja Saidazimov, Yusufjon qiziq Şakarjonov, Mahkam hofiz, Kamolaxon Muhammadjonova, Nazirxon, Çöntak baçça, Adolxon, Şarofat satang singari mohir raqqos va raqqosalar faoliyat körsatgan. F.r.ni 20-a. davomida sahnaga olib çiqib, uni yanada rivojlantiriş va boyitişda Usta Olim Komilov, Tamaraxonim, Mukarrama Turğunboyeva, Roziya Karimova, Gavhar Rahimova, Qunduz Mirkarimova, Dilafröz Jabborova, Qizlarxon Döstmuhamedova, Ma'mura Ergaşeva va b.ning xizmati katta.

Ad.: Avdeyeva L.A., Özbek milliy ratsei tarixidan, T., 2001; Karimova R., Özbek raqslari, T., 2003.

Muhsin Qodirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАРҒОНА РАҚСИ — ўзбек халқ рақс услуби. Фарғона водийсида шаклланиб, ривожланиб келган. Қаддиқоматни эркин тутиш, енгил ва ифодали юришлар, кўп қиррали, пухта ишланган ва аниқ маъноларга эга бўлган қўл, билак, бармоқ ҳаракатлари, нигоҳлар, нафис бош ҳаракатлари Ф.р.нинг асосини ташкил этади. Эркаклар рақсларида мардонавор харакатлар, айланишлар, аёллар рақсларида жилвалар етакчилик қилган. Шунингдек, Ф.р.да уфорлар (усулҳаракатлар) нинг аҳамияти катта. Асосан, шаҳарларда яшовчи, рақс санъатини касб қилиб олган малакали раққос ва раққосалар Ф.р.да етакчи мавқега эга бўлиб, рақс меросини, ижро услубини, ўз тажрибаларини шогирдларига ургатиш орқали рақс санъати анъаналарининг давомийлигини таъминлаганлар. Ф.р., асосан, майдонларга мўлжалланган «Катта ўйин» ва меҳмонхоналар ва ҳовлиларда ижро этиладиган «Майда ўйин» туркум рақсларидан ташкил топган. «Катта ўйин»да рақс воситалари б-н сюжетли вокеалар акс эттирилган, 280 усулни ўз ичига олган. Муайян раке шакли ва ҳаракатларини ҳосил қилувчи рез, титратма, шох, гул ўйин, йўрға, сарбози, чарх, ҳаққони, ором, жилвони, сахта, дучоба, рог, катта само, яллама, қайтарма, дупоя (оқсатма), олмаанор каби бизгача етиб келган усуллар шу жумладандир. Усуллар, асосан, доираларда (баъзан ноғоралар қўшилган) чертилган ва шунга мое рақслар гоҳ бир киши, гоҳ гуруҳ ўйинчилар томонидан бажарилган. «Майда ўйин» эса ялла ва лапарлар журлигида ижро этиладиган лирик рақслар, кулгилитақлидий рақслардан ташкил топган булиб, дойра, дутор журлигида ҳаваскор ва профессионал уйинчилар томонидан ижро этилган.

Ф.р.да яллачи деган аёл ижрочиларнинг рақслари (жумладан, «Танавор» рақс туркуми), шунингдек, уйғур рақси таъсирида вужудга келган «Андижон самоси» (19-а. охирида «Андижон полькаси» номини олган) йигитлар рақси алоҳида ажралиб туради, Рақс усталарининг либослари рақслар мазмунини кучайтирган. Эркаклар сурп ва беқасамдан тикилган яктак ва камзуллар, шойи шолворлар, белбоғ ва дўппилар, ўткир учли махсус рангдор этиклар (мокки)дан, аёллар хонатлас, олача кўйлаклар, нимчалар, лозимлар, кавушмахсилар, рўмоллар, дурралар, хилма-хил тақинчоқлардан фойдаланганлар. 20-а. бошида Маккайлик (Уста Муҳаммаджон), Ҳамдамхон, Солих. ҳожи Баратов, Отахўжа Саидазимов, Юсуфжон қизиқ Шакаржонов, Маҳкам ҳофиз, Камолахон Муҳаммаджонова, Назирхон, Чўнтак бачча, Адолхон, Шарофат сатанг сингари моҳир раққос ва раққосалар фаолият кўрсатган. Ф.р.ни 20-а. давомида саҳнага олиб чиқиб, уни янада ривожлантириш ва бойитишда Уста Олим Комилов, Тамарахоним, Мукаррама Турғунбоева, Розия Каримова, Гавҳар Раҳимова, Қундуз Миркаримова, Дилафрўз Жабборова, Қизлархон Дўстмуҳамедова, Маъмура Эргашева ва б.нинг хизмати катта.

Ад.: Авдеева Л.А., Ўзбек миллий рацеи тарихидан, Т., 2001; Каримова Р., Ўзбек рақслари, Т., 2003.

Муҳсин Қодиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.