Farğona teatri
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–67-b. — ziyouz.com
Farğona teatri FARĞONA TEATRI, Yusufjon qiziq Şakarjonov nomidagi Farğona viloyat musiqali drama va komediya teatri — Özbekistonning köhna teatrlaridan biri. 1930 y.da taşkil bölgan. Taşkilotçilari Mamadali Haydarov, Soli Ahmedov. 1933 y. Marğilon teatr truppasi ham F.t.ga birlaştirildi. Muxammad Tojizoda boş rej. etib tayinlandi. B. Pölatov, M.Olimova, M. Qoriyeva, S.Qosimov, L.Sarimsoqova, S.Saidova, A.Rahmonov, Ya.Mamatxonov kabilar teatrning dastlabki ijodkorlaridir. M. Tojizoda «Içkarida» (K.Yaşin; T. Jalilov) musiqali dramasini sahnalaştirdi. Ona rolini ijro etgan L.Sarimsokrvaning ijro mahorati qimmatli tajriba maktabi böldi. Ketmaket sahnalaştirilgan «Halima», «Arşin mol olon», «Yondiramiz», «Nomus va muhabbat», «Gulsara», «Rustam», «Platon Kreçet» kabi spektakllar b-n teatr öz mavkeini mustahkamladi. Teatr repertuari rangbarang mavzularga alohida e'tibor berdi. «Ikki boyga bir malay» (K.Goldoni), «Malikai Turandot» (K.Gotssi), «Uylaniş» (N.Gogol), «Nomus» (G.Mdivani) kabi tarjima asarlar sahnaga qöyildi. Pekin tomoşabin ruhiyatidan bir qadar uzoq va sahnalaştirişda köringan tajribasizlik tufayli teatr faoliyatini ular emas, balki xalqqa yaqin «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun» kabi musikali dramalar belgiladi. Ilk bor F.t.da sahnalaştirilgan «Tohir va Zuxra» (S.Abdulla; T.Jalilov) spektakli musiqali drama rivojida muhim ahamiyatga ega böldi. Teatrning birinçi 10 yilligida M. Haydarov asosiy ijodiy siymo bölib, uning ustozligida S.Ahmedov, S.Qosimov, A.Rahmonovlar rej. sifatida yetildilar. S.Saidova, Ya.Mamatxonov, F.Xöjayeva, Yu.Oripov, A.Yunatonov kabi iste'dodli aktyorlar va Ğ. Toşmatov, Z.Haydarov, Ğ.Hotamov kabi sozanda va bastakorlar tarbiya topdilar. Uruş yillari T: Şevçenko nomidagi Ukraina va Moskva Lenin komsomoli teatrlari b-n bir binoda ijod qildilar. «Nodira», «Beş sömlik kelin» kabi musiqali asarlar hamkorlik namunasi böldi. «Qurbon Umarov», «Davron ota» kabi asarlar ham şu yillar mahsuli.
Uruşdan keyingi yillarda yuqori va şirali ovozga ega bölgan aktyorlarning yetişuvi xalqqa yaqin musiqali dramalarni tubdan qayta talqin etiş imkonini berdi: «Layli va Majnun», «Gulsara», «Nurxon», «Tohir va Zuhra» va b. Ötmiş va şaxslarga qiziqiş natijasi ölaroq «Alişer Navoiy», «Muqimiy» spektakllari yuzaga keldi. Yangi yaratilgan musiqali dramalar orasida «Alpomiş», «Ravşan va Zulxumor», «Qumrining murodi» teatrga katta muvaffaqiyat keltirdi. Zamonaviy mavzuda «Şohi sözana», «Oğriq tişlar», «Yurak sirlari», jahon mumtoz asarlaridan «Aybsiz aybdorlar», «Makr va muhabbat» sahnalaştirildi. 60-y. lar teatr repertuari «Togajiyanlar», «Toşbolta oşiq», «Meli xobbonu Nabi tovon», «Tobutdan tovuş», «Oy tutilgan tunda» kabi spektakllar b-n boyidi. 1966 y. ilk bor Farğona teatrida kuyilgan «Gul va Navröz» (S. Abdulla, M. Muxamedov; T. Jalilov) spektaklidan boşlab musiqali drama yönalişida keskin kötariliş boşlandi. Bu yillar X. Qozoqova, F. Baratova, J. Oxunov, T. Qrdirov, K. Ahmedova, X. Hojinabiyeva, Q.Hotamova kabi aktyorlar, boş dirijyor D. Jalilov, sozandalardan M. Murtazoyev, M. Ğiyosov, Y. Ergaşev kabi va iste'dodli rassom 3. Ğoyibovlar yetakçilik qildilar.
1970 y. teatrga boş rej. bölib kelgan N. Otaboyev diqqatini ijtimoiy kölami keng asarlarga qaratdi: «Parvoz» (Uyğun), «Revizor» (N. Gogol), «Qandala» (V. Mayakovskiy), «Ötgan kunlar» (A. Qodiriy), «Muxtor vakil» (N. Yusufiy) va b. şular jumlasidan. «Töylar muborak» (Ö. Hoşimov), «Töydan keyin tomoşa» (Şukrullo), «Oq buloq parizodi» (M. Mirzayeva), «Hokimi mutlaq» (M. Karim) singari spektakllarni 3. Madaliyev sahnalaştirdi.
80-y.lardan avj ola boşlagan milliy uyğoniş, özlikni anglaş F.t.da ham öz aksini topdi. Teatrga rej. bölib kelgan O. Salimoye Ç. Aytmatov asari asosida «Sohil böylab çopayotgan olapar» nomli ilk spektaklidayok, uning ijtimoiy muammolarni keskin ifoda etişlik xususiyati namoyon böldi. Ifoda şaklining oddiyligi va ma'no kölamining kengligi şu rej. sahnalaştirgan «Temir xotin» (Ş. Boşbekov) spetaklida namoyon böldi. Mazkur spektakl Örta Osiyo va Qozoğiston teatr festivalida oliy mukofotga sazovor böldi va şu spektaklda Qöçqor rolini ijro etgan M. Yusupov «eng yaxşi erkak roli» mukofoti b-n tak,dirlandi. Rej.ning «Jafoga vafo» (Alp Jamol), «Qoğoz qayiqçalar» (I. Tursunov), «Qönğirokli yolğonçi» (A. Obidjon) spektakllari teatr mavkeini baland kutarilişida asosiy omillardan böldi. Ajoyibğaroyib sarguzaşt, samimiy yumor, oddiylik, söz b-n harakat, musiqiy va plastik vositalarning özaro qovuşimligi «Toşkentga sayohat» (Hamza asari asosida B. Omonov tabdili) spektaklining keng dovruğ taratişiga sabab böldi.
Istiklol davri ijod erkinligi tufayli dunyoga kelgan qator original spektakllarda F.t.ning hayotiy voqelikka yondaşuvi öziga xos tarzda namoyon böldi. Ötmiş tarixi b-n faxrlaniş tuyğusi sahna temurnomasiga hissa bölib qöşilgan «Amir Temur va Töxtamişxon» (T. Mirzo), AlFarğoniyga qaratilgan «Osmonga siğmagan muxabbat» (Y. Sulaymon), «Parijga sayohat» (Molyer pyesasi, Ş.Boşbekov tabdili), «Kampir topaymi, dadajon» (A. Xursandov), «Baxt öğrisi» (I .Tursunov), «Tikansiz tipratikonlar» (Ş. Boşbekov), «Tuzoq» (R. Tom) va b. teatrning sönggi yillardagi eng yaxşi spektakllaridir. S. Ahmedov, Yo. Hotamova, X. Ikromov, S. Hakimov, I. Sultonov, M. Şomurodova, R. Xolbekov, Q. Xudoynazarov, A. Ishoqov, rej. M. Ğulomov, dirijyor A. Umarov va b. teatrning yetakçi ijodkorlaridir. Boş rej. — Muhammadsoli Yusupov (2004).
Sotimboy Tursunboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАРҒОНА ТЕАТРИ, Юсуфжон қизиқ Шакаржонов номидаги Фарғона вилоят мусиқали драма ва комедия театри — Ўзбекистоннинг кўҳна театрларидан бири. 1930 й.да ташкил бўлган. Ташкилотчилари Мамадали Ҳайдаров, Соли Аҳмедов. 1933 й. Марғилон театр труппаси ҳам Ф.т.га бирлаштирилди. Мухаммад Тожизода бош реж. этиб тайинланди. Б. Пўлатов, М.Олимова, М. Қориева, С.Қосимов, Л.Саримсоқова, С.Саидова, А.Раҳмонов, Я.Маматхонов кабилар театрнинг дастлабки ижодкорларидир. М. Тожизода «Ичкарида» (К.Яшин; Т. Жалилов) мусиқали драмасини саҳналаштирди. Она ролини ижро этган Л.Саримсокрванинг ижро маҳорати қимматли тажриба мактаби бўлди. Кетмакет саҳналаштирилган «Ҳалима», «Аршин мол олон», «Ёндирамиз», «Номус ва муҳаббат», «Гулсара», «Рустам», «Платон Кречет» каби спектакллар б-н театр ўз мавкеини мустаҳкамлади. Театр репертуари рангбаранг мавзуларга алоҳида эътибор берди. «Икки бойга бир малай» (К.Гольдони), «Маликаи Турандот» (К.Гоцци), «Уйланиш» (Н.Гоголь), «Номус» (Г.Мдивани) каби таржима асарлар саҳнага қўйилди. Пекин томошабин руҳиятидан бир қадар узоқ ва саҳналаштиришда кўринган тажрибасизлик туфайли театр фаолиятини улар эмас, балки халққа яқин «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун» каби мусикали драмалар белгилади. Илк бор Ф.т.да саҳналаштирилган «Тоҳир ва Зухра» (С.Абдулла; Т.Жалилов) спектакли мусиқали драма ривожида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Театрнинг биринчи 10 йиллигида М. Ҳайдаров асосий ижодий сиймо бўлиб, унинг устозлигида С.Аҳмедов, С.Қосимов, А.Раҳмоновлар реж. сифатида етилдилар. С.Саидова, Я.Маматхонов, Ф.Хўжаева, Ю.Орипов, А.Юнатонов каби истеъдодли актёрлар ва Ғ. Тошматов, З.Ҳайдаров, Ғ.Ҳотамов каби созанда ва бастакорлар тарбия топдилар. Уруш йиллари Т: Шевченко номидаги Украина ва Москва Ленин комсомоли театрлари б-н бир бинода ижод қилдилар. «Нодира», «Беш сўмлик келин» каби мусиқали асарлар ҳамкорлик намунаси бўлди. «Қурбон Умаров», «Даврон ота» каби асарлар ҳам шу йиллар маҳсули.
Урушдан кейинги йилларда юқори ва ширали овозга эга бўлган актёрларнинг етишуви халққа яқин мусиқали драмаларни тубдан қайта талқин этиш имконини берди: «Лайли ва Мажнун», «Гулсара», «Нурхон», «Тоҳир ва Зуҳра» ва б. Ўтмиш ва шахсларга қизиқиш натижаси ўлароқ «Алишер Навоий», «Муқимий» спектакллари юзага келди. Янги яратилган мусиқали драмалар орасида «Алпомиш», «Равшан ва Зулхумор», «Қумрининг муроди» театрга катта муваффақият келтирди. Замонавий мавзуда «Шоҳи сўзана», «Оғриқ тишлар», «Юрак сирлари», жаҳон мумтоз асарларидан «Айбсиз айбдорлар», «Макр ва муҳаббат» саҳналаштирилди. 60-й. лар театр репертуари «Тогажиянлар», «Тошболта ошиқ», «Мели хоббону Наби товон», «Тобутдан товуш», «Ой тутилган тунда» каби спектакллар б-н бойиди. 1966 й. илк бор Фарғона театрида куйилган «Гул ва Наврўз» (С. Абдулла, М. Мухамедов; Т. Жалилов) спектаклидан бошлаб мусиқали драма йўналишида кескин кўтарилиш бошланди. Бу йиллар X. Қозоқова, Ф. Баратова, Ж. Охунов, Т. Қрдиров, К. Аҳмедова, X. Ҳожинабиева, Қ.Ҳотамова каби актёрлар, бош дирижёр Д. Жалилов, созандалардан М. Муртазоев, М. Ғиёсов, Й. Эргашев каби ва истеъдодли рассом 3. Ғойибовлар етакчилик қилдилар.
1970 й. театрга бош реж. бўлиб келган Н. Отабоев диққатини ижтимоий кўлами кенг асарларга қаратди: «Парвоз» (Уйғун), «Ревизор» (Н. Гоголь), «Қандала» (В. Маяковский), «Ўтган кунлар» (А. Қодирий), «Мухтор вакил» (Н. Юсуфий) ва б. шулар жумласидан. «Тўйлар муборак» (Ў. Ҳошимов), «Тўйдан кейин томоша» (Шукрулло), «Оқ булоқ паризоди» (М. Мирзаева), «Ҳокими мутлақ» (М. Карим) сингари спектаклларни 3. Мадалиев саҳналаштирди.
80-й.лардан авж ола бошлаган миллий уйғониш, ўзликни англаш Ф.т.да ҳам ўз аксини топди. Театрга реж. бўлиб келган О. Салимое Ч. Айтматов асари асосида «Соҳил бўйлаб чопаётган олапар» номли илк спектаклидаёк, унинг ижтимоий муаммоларни кескин ифода этишлик хусусияти намоён бўлди. Ифода шаклининг оддийлиги ва маъно кўламининг кенглиги шу реж. саҳналаштирган «Темир хотин» (Ш. Бошбеков) спетаклида намоён бўлди. Мазкур спектакль Ўрта Осиё ва Қозоғистон театр фестивалида олий мукофотга сазовор бўлди ва шу спектаклда Қўчқор ролини ижро этган М. Юсупов «энг яхши эркак роли» мукофоти б-н так,дирланди. Реж.нинг «Жафога вафо» (Алп Жамол), «Қоғоз қайиқчалар» (И. Турсунов), «Қўнғирокли ёлғончи» (А. Обиджон) спектакллари театр мавкеини баланд кутарилишида асосий омиллардан бўлди. Ажойибғаройиб саргузашт, самимий юмор, оддийлик, сўз б-н ҳаракат, мусиқий ва пластик воситаларнинг ўзаро қовушимлиги «Тошкентга саёҳат» (Ҳамза асари асосида Б. Омонов табдили) спектаклининг кенг довруғ таратишига сабаб бўлди.
Истиклол даври ижод эркинлиги туфайли дунёга келган қатор оригинал спектаклларда Ф.т.нинг ҳаётий воқеликка ёндашуви ўзига хос тарзда намоён бўлди. Ўтмиш тарихи б-н фахрланиш туйғуси саҳна темурномасига ҳисса бўлиб қўшилган «Амир Темур ва Тўхтамишхон» (Т. Мирзо), АлФарғонийга қаратилган «Осмонга сиғмаган мухаббат» (Й. Сулаймон), «Парижга саёҳат» (Мольер пьесаси, Ш.Бошбеков табдили), «Кампир топайми, дадажон» (А. Хурсандов), «Бахт ўғриси» (И .Турсунов), «Тикансиз типратиконлар» (Ш. Бошбеков), «Тузоқ» (Р. Том) ва б. театрнинг сўнгги йиллардаги энг яхши спектаклларидир. С. Аҳмедов, Ё. Ҳотамова, X. Икромов, С. Ҳакимов, И. Султонов, М. Шомуродова, Р. Холбеков, Қ. Худойназаров, А. Исҳоқов, реж. М. Ғуломов, дирижёр А. Умаров ва б. театрнинг етакчи ижодкорларидир. Бош реж. — Муҳаммадсоли Юсупов (2004).
Сотимбой Турсунбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.