Farğona tizmasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67–68-b. — ziyouz.com
Farğona tizmasi - Markaziy Tyanşanning ğarbiy qismidagi (Qirğiziston) toğ tizmasi. Farğona vodiysini Içki Tyanşandan ajratib turadi. Şim.ğarbda IsfanjoylovBoyboşota toğ tugunidan boşlanib, Kiçik Olay tizmasining şarqida Tuzbel dovonida (3934 m) tugaydi. Uz. 225 km, eng keng joyi 90 km dan ziyod. Bal. 3000 m. Eng baland joyi 4692 m. Köndalang profili assimetrik: jan-ğarbiy yon bağri uzun va qiya, şim.şarqiy yon bağri kalta va tik. Ğarbiy yon bafida Özgan va Kuçari soyliklari, şarqiy yon bağrida Kökiyrim, Arpa soyliklari bor. F.t.dan Qoradaryo, Yassi, Kuçari, Qoraungur, Qoraqulja, Olabuqa va b. daryolar oqib tuşadi. Tektonik jihatdan F.t. gersin burmalanişi bosqiçida şakllangan antiklinoriydir. Slanets, konglomerat, qumtoş, ohaktoş, metamorfik va çökindi hamda gabbro, diabaz kabi otqindi toğ jinslaridan taşkil topgan. Jan.ğarbiy yon bağrining quyi qismlarida mezokaynozoy davri otqindi toğ jinslari keng tarqalgan. Iqlimi şim.şarqiy qismida keskin kontinental, yoğin miqdori kam, jan.ğarbiy yon bağrida esa mö'tadil, yoğin miqdori möl (700—1000 mm). F.t.da, asosan, jan. şarqiy qismida muzlik köp (soni 156 ta, mayd. 125 km2). F.t.da böz, daşt, jigarrang, toğörmon, qönğir, toğötloq, subalp va alp tuproqlar tarqalgan. Tizmaning jan. yon bağrilarida mevali örmonlar (yer yonğoq, yovvoyi olma, nok, ğaynoli, pista va b.), igna bargli daraxtlar, arçazorlar, butalardan zirk, na'matak, baland qismlarida subalp va alp ötloqlari mavjud. Yovvoyi hayvonlardan qizil böri, tulki, bars, toğ eçkisi va qöyi, turli quşlar, sudralib yuruvçilar uçraydi.
F.t.ning jan.ğarbiy yon bağrida kömir, toğ oldi qismida neftgaz konlari oçilgan.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАРҒОНА ТИЗМАСИ - Марказий Тяньшаннинг ғарбий қисмидаги (Қирғизистон) тоғ тизмаси. Фарғона водийсини Ички Тяньшандан ажратиб туради. Шим.ғарбда ИсфанжойловБойбошота тоғ тугунидан бошланиб, Кичик Олай тизмасининг шарқида Тузбел довонида (3934 м) тугайди. Уз. 225 км, энг кенг жойи 90 км дан зиёд. Бал. 3000 м. Энг баланд жойи 4692 м. Кўндаланг профили ассиметрик: жан-ғарбий ён бағри узун ва қия, шим.шарқий ён бағри калта ва тик. Ғарбий ён бафида Ўзган ва Кучари сойликлари, шарқий ён бағрида Кўкийрим, Арпа сойликлари бор. Ф.т.дан Қорадарё, Ясси, Кучари, Қораунгур, Қорақулжа, Олабуқа ва б. дарёлар оқиб тушади. Тектоник жиҳатдан Ф.т. герцин бурмаланиши босқичида шаклланган антиклинорийдир. Сланец, конгломерат, қумтош, оҳактош, метаморфик ва чўкинди ҳамда габбро, диабаз каби отқинди тоғ жинсларидан ташкил топган. Жан.ғарбий ён бағрининг қуйи қисмларида мезокайнозой даври отқинди тоғ жинслари кенг тарқалган. Иқлими шим.шарқий қисмида кескин континентал, ёғин миқдори кам, жан.ғарбий ён бағрида эса мўътадил, ёғин миқдори мўл (700—1000 мм). Ф.т.да, асосан, жан. шарқий қисмида музлик кўп (сони 156 та, майд. 125 км2). Ф.т.да бўз, дашт, жигарранг, тоғўрмон, қўнғир, тоғўтлоқ, субальп ва альп тупроқлар тарқалган. Тизманинг жан. ён бағриларида мевали ўрмонлар (ер ёнғоқ, ёввойи олма, нок, ғайноли, писта ва б.), игна баргли дарахтлар, арчазорлар, буталардан зирк, наъматак, баланд қисмларида субальп ва альп ўтлоқлари мавжуд. Ёввойи ҳайвонлардан қизил бўри, тулки, барс, тоғ эчкиси ва қўйи, турли қушлар, судралиб юрувчилар учрайди.
Ф.т.нинг жан.ғарбий ён бағрида кўмир, тоғ олди қисмида нефтьгаз конлари очилган.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.