Farğona-Toşkent maqom yöllari

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com

Farğona-Toşkent maqom yöllari — Toşkent va Farğona vodiysi (Qöqon, Namangan, Andijon, Farğona, Marğilon, Quva va b.) musiqa amaliyotida yuzaga kelgan maqom namunalarining umumlaşma nomi. Şaşmaqom va Xorazm matsomlaripxya farqli ölaroq alohidaalohida çolğu va aşula yöllaridan iborat. Jumladan, çolğu yöllari «Nasrullo I—V», «Munojot 1—V», «Ajam va taronalari», «Miskin I—V», «Segoh I —III», «Sayqal I— II», «Mirzadavlat I—II», «Çöli Iroq», «Çorgoh», «Surnay Iroqi», «Surnay Dugohi» «Surnay Uşşoği» kabilar maşhur. Aşula yöllari alohida bir qismli («Segoh, «Toşkent» iroği» kabi) namunalardan tortib keng kölamli turkumlardan taşkil topgan. Ayniqsa, beş qismli «Çorgoh», «Bayot», «Bayoti Şeroziy», «Gulyor—Şahnoz» va yetti qismli «Dugoh— Husayn» aşula yöllari ommalaşgan. Ular mumtoz şe'riyat (Sakkokiy, Navoiy, Bobur, Uvaysiy, Furqat, Muqimiy va b.) namunalari asosida öqiladi.

Farğona—Toşkent maqom turkumlarining qismlari raqamlar vositasida ajratiladi (mas, «Miskin I», «Miskin II», «Bayot I»). Ayrim hollarda tarkibiy qismlarning maxsus nomlari ham uçraydi. Jumladan, «Miskin» çolgu turkumining III kismi «Adoiy», IV qismi «Asiriy», «Nasrullo»ning II qismi «Çavandoz», III qismi «Qaşqarça», IV qismi «Tarona», V qismi «Ufar» deb nomlanadi. Şuningdek, F.—T.m.y.ning çolğu kuylarining ayrimlariga nisbatan «Maşq» atamasini qöllaş odati mavjud (mas, «Maşqi Çorgoh», «Maşqi Dugoh—Husayn» va h.k.).

F.—T.m. y.larining şakllaniş ildizlari örta asrlarda maşhur bölgan Ön ikki maqom tizimi va undan ham oldinroq mavjud turkumli asarlarga borib taqaladi. «Yöllari» atamasi ham şunga işora etadi. Zero «maqom» atamasidan avvalroq musiqa ilmi amaliyotida «yöl» ma'nosidagi «roh», «tariqa», «ravaşin» kabi tuşunçalar keng qöllanib kelingan. Şaşmaqomdan fark/ş ravişda F,— T.m.y. nafaqat xon saroylarida, balki xalq hayoti b-n boğliq turli vaziyat va şaroitlarda ham mudom ijro etilgan. Mas, surnay yöllari xalq tomoşa va bayramlarida, dorbozlar öyini va töy bazmlarida, dutor, tanbur, ğijjak ijrolari hamda aşula yöllari uy şaroitlarida ötkaziladigan turli yiğin va majlislarda namoyon bölgan. Ayni paytda, bu maqomlarda Farğona—Toşkent musiqa uslubiga xos yalla, aşula, katta aşula janrlarining xususiyatlari öz aksini topgan. Bu holat ularning musiqiy tili xalqçil va nisbatan ommaviy ekanligi, xalq orasida maşhur bölişi sabablaridan biridir.

F.—T.m.y. ijroçilari mazkur an'anani odatda maşhur ustozlardan örganişgan. Şu tarzda bu maqomlarni bizga yetkazib bergan taniqli talqinçilar qatorida Abduqodir nayçi, Ahmadjon qöşnay, A.Yusupov (surnay), Şobarot tanburçi, A.Abdullayev (tanbur), M. Najmiddinov (dutor, tanbur), K.Jabborov (ğijjak, dutor), S.Kalonov (nay), Faxriddin Sodiqov (çang, dutor), Ğ.Toşmatov (ğijjak), T.Alimatov (tanbur, dutor), hofizlar — Ş.Şoumarov, Töyçi hofiz, Şojalil hofiz, Ilhom hofiz, Sodirxon hofiz, Rajabiylar, Rasulqori Mamadaliyev kabi ustoz san'atkorlarning xizmatlari katta. Bastakorlardan T. Jalilov, O. Hotamov, F. Mamadaliyev, sönggi yillarda A. Ismoilovlar F.—T.m.y. an'analarida turkumli va alohida ijro etiluvçi asarlar yaratişgan.

Oqilxon Ibrohimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАРҒОНА-ТОШКЕНТ МАҚОМ ЙЎЛЛАРИ — Тошкент ва Фарғона водийси (Қўқон, Наманган, Андижон, Фарғона, Марғилон, Қува ва б.) мусиқа амалиётида юзага келган мақом намуналарининг умумлашма номи. Шашмақом ва Хоразм мацомларипхя фарқли ўлароқ алоҳидаалоҳида чолғу ва ашула йўлларидан иборат. Жумладан, чолғу йўллари «Насрулло I—V», «Муножот 1—V», «Ажам ва тароналари», «Мискин I—V», «Сегоҳ I —III», «Сайқал I— II», «Мирзадавлат I—II», «Чўли Ироқ», «Чоргоҳ», «Сурнай Ироқи», «Сурнай Дугоҳи» «Сурнай Ушшоғи» кабилар машҳур. Ашула йўллари алоҳида бир қисмли («Сегоҳ, «Тошкент» ироғи» каби) намуналардан тортиб кенг кўламли туркумлардан ташкил топган. Айниқса, беш қисмли «Чоргоҳ», «Баёт», «Баёти Шерозий», «Гулёр—Шаҳноз» ва етти қисмли «Дугоҳ— Ҳусайн» ашула йўллари оммалашган. Улар мумтоз шеърият (Саккокий, Навоий, Бобур, Увайсий, Фурқат, Муқимий ва б.) намуналари асосида ўқилади.

Фарғона—Тошкент мақом туркумларининг қисмлари рақамлар воситасида ажратилади (мас, «Мискин I», «Мискин II», «Баёт I»). Айрим ҳолларда таркибий қисмларнинг махсус номлари ҳам учрайди. Жумладан, «Мискин» чолгу туркумининг III кисми «Адоий», IV қисми «Асирий», «Насрулло»нинг II қисми «Чавандоз», III қисми «Қашқарча», IV қисми «Тарона», V қисми «Уфар» деб номланади. Шунингдек, Ф.—Т.м.й.нинг чолғу куйларининг айримларига нисбатан «Машқ» атамасини қўллаш одати мавжуд (мас, «Машқи Чоргоҳ», «Машқи Дугоҳ—Ҳусайн» ва ҳ.к.).

Ф.—Т.м. й.ларининг шаклланиш илдизлари ўрта асрларда машҳур бўлган Ўн икки мақом тизими ва ундан ҳам олдинроқ мавжуд туркумли асарларга бориб тақалади. «Йўллари» атамаси ҳам шунга ишора этади. Зеро «мақом» атамасидан аввалроқ мусиқа илми амалиётида «йўл» маъносидаги «роҳ», «тариқа», «равашин» каби тушунчалар кенг қўлланиб келинган. Шашмақомдан фарк/ш равишда Ф,— Т.м.й. нафақат хон саройларида, балки халқ ҳаёти б-н боғлиқ турли вазият ва шароитларда ҳам мудом ижро этилган. Мас, сурнай йўллари халқ томоша ва байрамларида, дорбозлар ўйини ва тўй базмларида, дутор, танбур, ғижжак ижролари ҳамда ашула йўллари уй шароитларида ўтказиладиган турли йиғин ва мажлисларда намоён бўлган. Айни пайтда, бу мақомларда Фарғона—Тошкент мусиқа услубига хос ялла, ашула, катта ашула жанрларининг хусусиятлари ўз аксини топган. Бу ҳолат уларнинг мусиқий тили халқчил ва нисбатан оммавий эканлиги, халқ орасида машҳур бўлиши сабабларидан биридир.

Ф.—Т.м.й. ижрочилари мазкур анъанани одатда машҳур устозлардан ўрганишган. Шу тарзда бу мақомларни бизга етказиб берган таниқли талқинчилар қаторида Абдуқодир найчи, Аҳмаджон қўшнай, А.Юсупов (сурнай), Шобарот танбурчи, А.Абдуллаев (танбур), М. Нажмиддинов (дутор, танбур), К.Жабборов (ғижжак, дутор), С.Калонов (най), Фахриддин Содиқов (чанг, дутор), Ғ.Тошматов (ғижжак), Т.Алиматов (танбур, дутор), ҳофизлар — Ш.Шоумаров, Тўйчи ҳофиз, Шожалил ҳофиз, Илҳом ҳофиз, Содирхон ҳофиз, Ражабийлар, Расулқори Мамадалиев каби устоз санъаткорларнинг хизматлари катта. Бастакорлардан Т. Жалилов, О. Ҳотамов, Ф. Мамадалиев, сўнгги йилларда А. Исмоиловлар Ф.—Т.м.й. анъаналарида туркумли ва алоҳида ижро этилувчи асарлар яратишган.

Оқилхон Иброҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.