«Farhod va Şirin»
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 74–75-b. — ziyouz.com
«Farhod va Şirin» - turkiy xalqlar adabiyotlarida an'anaviy mazmunga ega bölgan va bir neça ijodkorlar tomonidan qalamga olingan işqiy qissa va dostonlardan birining nomi.
Şirin va Farhod forstojik adabiyotida 10—11-a.lardan boşlab Abulqosim Firdavsiyning «Şohnoma», Nizomiy Ganjaviyning «Xusrav va Şirin», Xusrav Dexlaviyning «Şirin va Xusrav», özbek şoiri Qutbning «Xusrav va Şirin» dostonlarida eng fidoyi oşiq va ma'şuqalar sifatida tasvirlangan. Alişer Navoiy Şarkda bu an'anaviy işqiy qissani qayta işlab, uni yangidan şakllantirgan, Farhod va Şirinni dostonning boş qahramonlari sifatida tasvirlagan va unga «F. va Ş» deb nom qöygan.
Navoiy yigitlik davrida «Topmadim» radifi b-n yozgan ğazallarining birida yoşligida özi qaytaqayta öqib, diliga jo qilgan dostonlar töğrisida söz yuritadi, unda şunday bir bayt bor:
Köp ökudum Vomiqu Farhodu Majnun qissasin,
Öz işimdin bul'ajabroqdostone topmadim.
Demak, Navoiy yoşligidan boşlab maşhur oşiq va ma'şuqalar, şu jumladan, Farhod, Şirin haqidagi qissalarni köp va qaytaqayta öqigan. Şu b-n birga, bu dostonlar vaqt ötişi b-n uning şaxsiyati, şaxsiy histuyğulari ila birlaşib ketgan va könglida Farhod va Şirin haqida butunlay yangi bir doston ğoyasi şakllana boşlagan. Bu ijodiy reja esa 1483—84 y.larda amalga oşirilgan.
Navoiyning «F. va Ş.» dostoni u yaratgan «Xamsa»ning 2dostoni bölib, unda Farhod oddiy toş yönar oşiq emas, balki xoqonning öğli, aniqroği, Xötan mamlakati podşosining qarilikda körgan yakkayu yagona farzandi bölib, yoşligidan fanning barça sohalariga qiziqqan, harbiy bilimlarni, ayniqsa, toşyönarlik, kasbini egallaşga uringan. U Şirinni otasi xazinasidagi sehrli oynada körib, darhol sevib qoladi. Unga erişiş uçun turli maşaqqatlarni boşidan keçiradi. U Arman elida
Şirin uçun qazilayotgan ariqni bitkaziş işlarida özining nimalarga qodir ekanini körsatadi. Ammo bosqinçi Eron hukmdori Xusrav b-n kuraşda xiyla b-n qölga olinib, qahramonlarça xalok böladi. Uning sevgilisi Şirin esa uning jasadi ustida jon beradi.
15-a.dan keyin turkiy xalqlar adabiyotida Farxrd va Şirin nomlari b-n boğlangan dostonçilikka Navoiyning şu nomdagi asari özining katta ta'sirini körsatdi. Uygur şoiri Xirqatiyning (17-a.) «Muxabbatnoma va mehnatkom» hamda Abduraim Nizoriyning «Farhod va Şirin» dostoni Farhod haqidagi xalq afsona va rivoyatlari b-n bir qatorda Navoiy dostonidan ruxutanib yaratilgan. 19-a.da yaşab ijod qilgan özbek şoiri Mahzunning «Farhod va Şirin» dostonida ham Farhod b-n boglik. Navoiy asarlaridagi asosiy syujet çiziği saklangan. Bu dostonida Mahzun Navoiy ğazallaridan ham foydalangan. Maşhur özbek xalq baxşisi Fozil Yöldoş öğli repertuarida «Farhod va Şirin» dostoni ham bölib, mazmuniga köra u köp jihatdan Navoiy dostoniga yaqin.
1922 y.da «Farhod va Şirin» nomi b-n özbek şoiri va dramaturgi Xurşid tomonidan musikali drama, 1941 y.da maşhur ozarbayjon şoiri Samad Vurğun tomonidan drama asari yaratildi. Bu asarlarning yuzaga kelişida Navoiy dostoni birinçi manba bölişi b-n birga ularda uluğ şoir kuylagan insonparvarlik, mehnatsevarlik, zulmni qoralaş goyalari, xalqçillik yanada yorqin öz aksini topdi.
As: Alişer Navoiy, Mukammal asarlartöplami, 8j., T., 1991; Xurşid, Tanlangan asarlar, T., 1967.
Ad.: Bertels Ye.E., Nizami i Fizuli, M., 1962; Erkinov S, Navoiy «Farhod va Şirin»i va uning qiyosiy tahdili, T., 1971.
Abduqodir Hayitmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ФАРҲОД ВА ШИРИН» - туркий халқлар адабиётларида анъанавий мазмунга эга бўлган ва бир неча ижодкорлар томонидан қаламга олинган ишқий қисса ва достонлардан бирининг номи.
Ширин ва Фарҳод форстожик адабиётида 10—11-а.лардан бошлаб Абулқосим Фирдавсийнинг «Шоҳнома», Низомий Ганжавийнинг «Хусрав ва Ширин», Хусрав Дехлавийнинг «Ширин ва Хусрав», ўзбек шоири Қутбнинг «Хусрав ва Ширин» достонларида энг фидойи ошиқ ва маъшуқалар сифатида тасвирланган. Алишер Навоий Шаркда бу анъанавий ишқий қиссани қайта ишлаб, уни янгидан шакллантирган, Фарҳод ва Ширинни достоннинг бош қаҳрамонлари сифатида тасвирлаган ва унга «Ф. ва Ш» деб ном қўйган.
Навоий йигитлик даврида «Топмадим» радифи б-н ёзган ғазалларининг бирида ёшлигида ўзи қайтақайта ўқиб, дилига жо қилган достонлар тўғрисида сўз юритади, унда шундай бир байт бор:
Кўп ўкудум Вомиқу Фарҳоду Мажнун қиссасин,
Ўз ишимдин булъажаброқдостоне топмадим.
Демак, Навоий ёшлигидан бошлаб машҳур ошиқ ва маъшуқалар, шу жумладан, Фарҳод, Ширин ҳақидаги қиссаларни кўп ва қайтақайта ўқиган. Шу б-н бирга, бу достонлар вақт ўтиши б-н унинг шахсияти, шахсий ҳистуйғулари ила бирлашиб кетган ва кўнглида Фарҳод ва Ширин ҳақида бутунлай янги бир достон ғояси шакллана бошлаган. Бу ижодий режа эса 1483—84 й.ларда амалга оширилган.
Навоийнинг «Ф. ва Ш.» достони у яратган «Хамса»нинг 2достони бўлиб, унда Фарҳод оддий тош йўнар ошиқ эмас, балки хоқоннинг ўғли, аниқроғи, Хўтан мамлакати подшосининг қариликда кўрган яккаю ягона фарзанди бўлиб, ёшлигидан фаннинг барча соҳаларига қизиққан, ҳарбий билимларни, айниқса, тошйўнарлик, касбини эгаллашга уринган. У Ширинни отаси хазинасидаги сеҳрли ойнада кўриб, дарҳол севиб қолади. Унга эришиш учун турли машаққатларни бошидан кечиради. У Арман элида
Ширин учун қазилаётган ариқни битказиш ишларида ўзининг нималарга қодир эканини кўрсатади. Аммо босқинчи Эрон ҳукмдори Хусрав б-н курашда хийла б-н қўлга олиниб, қаҳрамонларча халок бўлади. Унинг севгилиси Ширин эса унинг жасади устида жон беради.
15-а.дан кейин туркий халқлар адабиётида Фархрд ва Ширин номлари б-н боғланган достончиликка Навоийнинг шу номдаги асари ўзининг катта таъсирини кўрсатди. Уйгур шоири Хирқатийнинг (17-а.) «Мухаббатнома ва меҳнатком» ҳамда Абдураим Низорийнинг «Фарҳод ва Ширин» достони Фарҳод ҳақидаги халқ афсона ва ривоятлари б-н бир қаторда Навоий достонидан рухутаниб яратилган. 19-а.да яшаб ижод қилган ўзбек шоири Маҳзуннинг «Фарҳод ва Ширин» достонида ҳам Фарҳод б-н боглик. Навоий асарларидаги асосий сюжет чизиғи сакланган. Бу достонида Маҳзун Навоий ғазалларидан ҳам фойдаланган. Машҳур ўзбек халқ бахшиси Фозил Йўлдош ўғли репертуарида «Фарҳод ва Ширин» достони ҳам бўлиб, мазмунига кўра у кўп жиҳатдан Навоий достонига яқин.
1922 й.да «Фарҳод ва Ширин» номи б-н ўзбек шоири ва драматурги Хуршид томонидан мусикали драма, 1941 й.да машҳур озарбайжон шоири Самад Вурғун томонидан драма асари яратилди. Бу асарларнинг юзага келишида Навоий достони биринчи манба бўлиши б-н бирга уларда улуғ шоир куйлаган инсонпарварлик, меҳнатсеварлик, зулмни қоралаш гоялари, халқчиллик янада ёрқин ўз аксини топди.
Ас: Алишер Навоий, Мукаммал асарлартўплами, 8ж., Т., 1991; Хуршид, Танланган асарлар, Т., 1967.
Ад.: Бертельс Е.Э., Низами и Физули, М., 1962; Эркинов С, Навоий «Фарҳод ва Ширин»и ва унинг қиёсий таҳдили, Т., 1971.
Абдуқодир Ҳайитметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.