Faşizm
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 83-b. — ziyouz.com
Faşizm (ital. fassismo — tuda, birlaşiş) — totalitar tipdagi siyosiy diktaturaga asoslangan hokimiyatning siyosiy konsepsiyasi. Bunda faqat yuqoridan pastga qarab buyruq beriladi. F. demokratiyami»! qaramaqarşisi va uni inkor etiş hisoblanadi, u hokimiyatning bölinişiga yöl qöymaydi. Jahon tarixida F.ning bir neça körinişlari uçragan. Jumladan, Italiyada totalitar rejim hokimiyati, Germaniyada natsistlar F.i, Portugaliyada harbiysiyosiy F., Ispaniyada harbiy otryadlar F.i. F.ning har qanday körinişi demokratiya tartibotlari va qadriyatlarini heç qaçon e'tiborga olmaydi, bunday tizimda inson qadri, erkinligi, huquqlari poymol qilinadi. Hokimiyatning jamiyat hayotining barça jihatlariga haddan taşqari aralaşuvi natijasida hamma sohalarni qattiq nazoratga oluvçi totalitar siyosiy partiya şakllanadi va u davlatmonopol taşkilotiga aylanadi. F. ana şunday taşkilotga va «dohiy»ning e'tiroz bildirib bölmaydigan obröe'tiboriga tayanadi.
Faşistik rejim inson manfaati, inson omili b-n aslo hisoblaşmaydigan yovuz rejim bölib, barça xalklarni, şu jumladan, öz xalqini ham azobuqubatga qöyadi. Dinsizlik, umuman dinga duşmanlarça munosabatda böliş; huquqiy totalitarizmni barpo etiş; partiya yakka hukmronligini örnatiş, bunday şaroitda kuçayadigan korrupsiya va axloqiy buzilişlar; millatçilik va jangari şovinizm, safsatabozlik, laganbardorlik, despotiyani avj oldiriş, fuqarolarni, butun aholini qörquv ostida saklaş, inson ongi va tafakkurini böysuniş ruhida tarbiyalaş; xurfikrlik, erkinlikka intiluvçilarga nisbatan terror ötkaziş F.ni tavsiflovçi xususiyatlardir. F. umummilliy böhronlar yoki keskin özgarişlar şaroitida ijtimoiy noçor guruxlar orasida öziga tayanç topadi. F.ning köpgina belgilari turli ijtimoiy hamda öng va söl körinişdagi milliy harakatlarga xosdir. Ğoyaviy asosda qaramaqarşiliklar körinib tursada (mas, «sinf» yoki «millat») jamiyatni siyosiy safarbar etiş yöllari, terroristik hukmronlik usullari jihatidan totalitar qarakatlar va bolşevizm, stalinizm, «kizil kxmerlar» va b. rejimlar F.ga yakin turadi. Demokratik tartiblar böş bölgan şaroitda faşistik tipdagi harakatlar rivojlanib, F.ning jiddiy xavfga aylaniş imkoniyati saklanib qoladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАШИЗМ (итал. fassismo — туда, бирлашиш) — тоталитар типдаги сиёсий диктатурага асосланган ҳокимиятнинг сиёсий концепцияси. Бунда фақат юқоридан пастга қараб буйруқ берилади. Ф. демократиями»! қарамақаршиси ва уни инкор этиш ҳисобланади, у ҳокимиятнинг бўлинишига йўл қўймайди. Жаҳон тарихида Ф.нинг бир неча кўринишлари учраган. Жумладан, Италияда тоталитар режим ҳокимияти, Германияда нацистлар Ф.и, Португалияда ҳарбийсиёсий Ф., Испанияда ҳарбий отрядлар Ф.и. Ф.нинг ҳар қандай кўриниши демократия тартиботлари ва қадриятларини ҳеч қачон эътиборга олмайди, бундай тизимда инсон қадри, эркинлиги, ҳуқуқлари поймол қилинади. Ҳокимиятнинг жамият ҳаётининг барча жиҳатларига ҳаддан ташқари аралашуви натижасида ҳамма соҳаларни қаттиқ назоратга олувчи тоталитар сиёсий партия шаклланади ва у давлатмонопол ташкилотига айланади. Ф. ана шундай ташкилотга ва «доҳий»нинг эътироз билдириб бўлмайдиган обрўэътиборига таянади.
Фашистик режим инсон манфаати, инсон омили б-н асло ҳисоблашмайдиган ёвуз режим бўлиб, барча халкларни, шу жумладан, ўз халқини ҳам азобуқубатга қўяди. Динсизлик, умуман динга душманларча муносабатда бўлиш; ҳуқуқий тоталитаризмни барпо этиш; партия якка ҳукмронлигини ўрнатиш, бундай шароитда кучаядиган коррупция ва ахлоқий бузилишлар; миллатчилик ва жангари шовинизм, сафсатабозлик, лаганбардорлик, деспотияни авж олдириш, фуқароларни, бутун аҳолини қўрқув остида саклаш, инсон онги ва тафаккурини бўйсуниш руҳида тарбиялаш; хурфикрлик, эркинликка интилувчиларга нисбатан террор ўтказиш Ф.ни тавсифловчи хусусиятлардир. Ф. умуммиллий бўҳронлар ёки кескин ўзгаришлар шароитида ижтимоий ночор гурухлар орасида ўзига таянч топади. Ф.нинг кўпгина белгилари турли ижтимоий ҳамда ўнг ва сўл кўринишдаги миллий ҳаракатларга хосдир. Ғоявий асосда қарамақаршиликлар кўриниб турсада (мас, «синф» ёки «миллат») жамиятни сиёсий сафарбар этиш йўллари, террористик ҳукмронлик усуллари жиҳатидан тоталитар қаракатлар ва большевизм, сталинизм, «кизил кхмерлар» ва б. режимлар Ф.га якин туради. Демократик тартиблар бўш бўлган шароитда фашистик типдаги ҳаракатлар ривожланиб, Ф.нинг жиддий хавфга айланиш имконияти сакланиб қолади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.