Fatalizm
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76–77-b. — ziyouz.com
Fatalizm — (lot. fatalis — taqdirga oid) — hamma voqealarning azaldan belgilab qöyilganligi töğrisidagi ta'limot; mavx.um taqdirga (antik stoitsizm), «peşonaga yozilgan» tak,diri azalga (islom va b.dinlar) va ş.k. ga işoniş. F. narsa va hodisalarning rivojlanişi, şu jumladan, insonning hayoti va oldindan belgilanganligi va binobarin, yangi imkoniyatlarning paydo bölişini inkor etadi. Falsafa tarixida F.ni iroda erkinligi qanday hal qilinganligiga qarab 3 asosiy turga ajratiş mumkin: mifologik F. — irodani aqldan taşqarida, «qoronği taqdir» deb qaraydi; teologik F. — takdir xudo qudratiga boğliq, inson tuğilişidan oldin uning kim bölişi, nimalar qilişi peşonasiga yozib qöyilgan deyiladi. Bu nazariya kalomnint eng muhim aqidalaridan hisoblanadi, u kalvinizm va yansenizmda özining izçil ifodasini topgan; ratsionalistik F. (mexanistik determinizm b-n qöşiluvçi) — tasodifni va inson irodasi azaliy takdirning zarur şarti deb qaraydi.
Uning namoyandalari (pifagorçilar, Demokrit, Nitsşe va b.) doiraviy aylanişning muayyan davrasida voqealar mutlaq takrorlanişini ta'kidlaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАТАЛИЗМ — (лот. fatalis — тақдирга оид) — ҳамма воқеаларнинг азалдан белгилаб қўйилганлиги тўғрисидаги таълимот; мавх.ум тақдирга (антик стоицизм), «пешонага ёзилган» так,дири азалга (ислом ва б.динлар) ва ш.к. га ишониш. Ф. нарса ва ҳодисаларнинг ривожланиши, шу жумладан, инсоннинг ҳаёти ва олдиндан белгиланганлиги ва бинобарин, янги имкониятларнинг пайдо бўлишини инкор этади. Фалсафа тарихида Ф.ни ирода эркинлиги қандай ҳал қилинганлигига қараб 3 асосий турга ажратиш мумкин: мифологик Ф. — иродани ақлдан ташқарида, «қоронғи тақдир» деб қарайди; теологик Ф. — такдир худо қудратига боғлиқ, инсон туғилишидан олдин унинг ким бўлиши, нималар қилиши пешонасига ёзиб қўйилган дейилади. Бу назария каломнинт энг муҳим ақидаларидан ҳисобланади, у кальвинизм ва янсенизмда ўзининг изчил ифодасини топган; рационалистик Ф. (механистик детерминизм б-н қўшилувчи) — тасодифни ва инсон иродаси азалий такдирнинг зарур шарти деб қарайди.
Унинг намояндалари (пифагорчилар, Демокрит, Ницше ва б.) доиравий айланишнинг муайян даврасида воқеалар мутлақ такрорланишини таъкидлайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.