Favvora

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2–3-b. — ziyouz.com

Favvora FAVVORA, fontan — sun'iy bosim ostida yuqoriga otiluvçi suv oqimi va uni hosil qiluvçi inşoot. Dastlab F.dan içimlik suvi manbai sifatida ham foydalanilgan, keyinçalik şahar maydonlari, saroy va boğlarni bezaş, havoni salqinlaştiriş vositasi sifatida qöllanilgan. F.lar quduq, çaşma, hovuz kabi suv inşootlari b-n boglik. F.da me'morlar tomonidan oqar suvning badiiyestetik jihatlari va şifobaxşligi namoyon qilingan. Ellinizm davrida me'moriy mujassamot markazini belgilaşda daraxt, haykal b-n bir katorda F.lar ham muhim urin tutgan (Gerkulanumlaph «terrasa» uylari va b.). Köpinça serhaşam qilib quriladi. F.larning bezak jihati Mağribdagi haykaltaroşlik asarlari b-n bezatilgan Madinaş azZahra saroy majmuasitsa, jez va tilladan işlangan alHumro saroyi F.larida öz aksini topgan. Şoh. Abbos davrida Isfahon (Eron) xiyobonida köpgina hovuzlarni F.lar jonlantirib turgan (XaştBihişt köşki örtasidagi 8 qirrali hovuzda qurilgan F., Çihel sutun köşkida hovuz burçaklaridagi poyustunga işlangan şer şaklidagi marmar haykalli F.lar). Yevropada Upğoniş davri va Barokko davrlarida saroyboğlar mujassamotida F.lar muhim örin egallagan (mas, Tivolidagi d' Estye villasi, 1550—72, me'mori P. Ligorio). Klassitsizmning serhaşam F.lari (Versaldagi Katta kanal, Appolon va Laton F.lari, Petrodvoretspagi Katta kaskad kabilar) uluğvorligi b-n ajralib turadi. Turkiyadagi F. — çaşmalar uy devoriga tutaş peştoqsimon yarim doira şiypon yoki rotonda içiga qurilgan. 18-a.dan F.lar oçiq maydonlarda murabba, köpburçak yoki doira tarhli qilib qurilgan, marmar b-n qoplanib, bejirim körinişga ega bölgan; sirtlari ravoklar, jez panjaralar b-n bezalgan (Turkiyaning Töpqopu saroyidagi F.).

Örta Osiyoda F. qurilişi 14—15-a. larda keng rivojlangan. Amir Temur boglariga işlangan F.lar xaqida yozma ma'lumotlar saqlangan. Bu F.larga suvlar maxsus moslamalar (sopol quvurlar) dan kelib, hovuzlarga tuşib ariqçalar orqali taşqariga oqib çiqqan. Hovuz atrofi har xil rangdagi marmar toşlar, rangbarang gullar tasviri b-n bezatilgan. Hovuzlarga quyiladigan ariqçalarning qirğoklari ham marmar toşlar b-n qoplangan. Qölyozma kitoblar (mas, Nizomiyning «Xamsa», Boburning «Bobirnoma» va b.)ga işlangan miniatyuralarda F. namunalari aks ettirilgan.

Özbekistonda F., asosan, madaniyat va istirohat boğlarida, şahar maydonlarida, jamoat binolari oldida bunyod etilgan (Toşkentdagi teatr maydoni, 1947; Xadra maydoni, 1952—53; Navoiydagi «Farhod» va «Özbekiston daryolari», 1970 va b.). Mustaqillik maydonidagi F.lar (1970—74) katta texnik imkoniyatga ega bölgan, qator jömrakli, ajoyib manzarali murakkab muhandislik inşooti hisoblanadi.

Hoz. zamon F.lari fantexnika yutuqlari asosida bunyod etilmokda, Oqşomda ular harakatdagi rangli nurlar b-n yoritiladi. Suvning şovullaş ovozi musiqiy ohanglar b-n muvofiklaştiriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАВВОРА, фонтан — сунъий босим остида юқорига отилувчи сув оқими ва уни ҳосил қилувчи иншоот. Дастлаб Ф.дан ичимлик суви манбаи сифатида ҳам фойдаланилган, кейинчалик шаҳар майдонлари, сарой ва боғларни безаш, ҳавони салқинлаштириш воситаси сифатида қўлланилган. Ф.лар қудуқ, чашма, ҳовуз каби сув иншоотлари б-н боглик. Ф.да меъморлар томонидан оқар сувнинг бадиийэстетик жиҳатлари ва шифобахшлиги намоён қилинган. Эллинизм даврида меъморий мужассамот марказини белгилашда дарахт, ҳайкал б-н бир каторда Ф.лар ҳам муҳим урин тутган (Геркуланумлапҳ «терраса» уйлари ва б.). Кўпинча серҳашам қилиб қурилади. Ф.ларнинг безак жиҳати Мағрибдаги ҳайкалтарошлик асарлари б-н безатилган Мадинаш азЗаҳра сарой мажмуасица, жез ва тилладан ишланган алҲумро саройи Ф.ларида ўз аксини топган. Шоҳ. Аббос даврида Исфаҳон (Эрон) хиёбонида кўпгина ҳовузларни Ф.лар жонлантириб турган (ХаштБиҳишт кўшки ўртасидаги 8 қиррали ҳовузда қурилган Ф., Чиҳел сутун кўшкида ҳовуз бурчакларидаги пойустунга ишланган шер шаклидаги мармар ҳайкалли Ф.лар). Европада Упғониш даври ва Барокко даврларида саройбоғлар мужассамотида Ф.лар муҳим ўрин эгаллаган (мас, Тиволидаги д’ Эстъе вилласи, 1550—72, меъмори П. Лигорио). Классицизмнинг серҳашам Ф.лари (Версалдаги Катта канал, Апполон ва Латон Ф.лари, Петродворецпаги Катта каскад кабилар) улуғворлиги б-н ажралиб туради. Туркиядаги Ф. — чашмалар уй деворига туташ пештоқсимон ярим доира шийпон ёки ротонда ичига қурилган. 18-а.дан Ф.лар очиқ майдонларда мурабба, кўпбурчак ёки доира тарҳли қилиб қурилган, мармар б-н қопланиб, бежирим кўринишга эга бўлган; сиртлари равоклар, жез панжаралар б-н безалган (Туркиянинг Тўпқопу саройидаги Ф.).

Ўрта Осиёда Ф. қурилиши 14—15-а. ларда кенг ривожланган. Амир Темур богларига ишланган Ф.лар хақида ёзма маълумотлар сақланган. Бу Ф.ларга сувлар махсус мосламалар (сопол қувурлар) дан келиб, ҳовузларга тушиб ариқчалар орқали ташқарига оқиб чиққан. Ҳовуз атрофи ҳар хил рангдаги мармар тошлар, рангбаранг гуллар тасвири б-н безатилган. Ҳовузларга қуйиладиган ариқчаларнинг қирғоклари ҳам мармар тошлар б-н қопланган. Қўлёзма китоблар (мас, Низомийнинг «Хамса», Бобурнинг «Бобирнома» ва б.)га ишланган миниатюраларда Ф. намуналари акс эттирилган.

Ўзбекистонда Ф., асосан, маданият ва истироҳат боғларида, шаҳар майдонларида, жамоат бинолари олдида бунёд этилган (Тошкентдаги театр майдони, 1947; Хадра майдони, 1952—53; Навоийдаги «Фарҳод» ва «Ўзбекистон дарёлари», 1970 ва б.). Мустақиллик майдонидаги Ф.лар (1970—74) катта техник имкониятга эга бўлган, қатор жўмракли, ажойиб манзарали мураккаб муҳандислик иншооти ҳисобланади.

Ҳоз. замон Ф.лари фантехника ютуқлари асосида бунёд этилмокда, Оқшомда улар ҳаракатдаги рангли нурлар б-н ёритилади. Сувнинг шовуллаш овози мусиқий оҳанглар б-н мувофиклаштирилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.