Fazaviy ötiş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com
Fazaviy ötiş - keng ma'noda — taşqi şaroit (tra, bosim, elektr va magnit maydonlari va b.)lar özgarişi natijasida moddaning bir fazadan boşqa fazaga ötişi; tor ma'noda — taşqi parametrlar uzluksiz özgarganda modda fizik xususiyatlarining sakrab özgarişi. Mac, gazning sugoklikka, suyuqlikning qattiq jismga aylanişi, metallning ferromagnit holatidan paramagnit holatiga ötişi va b. Kristall qattiq moddalarning bir agregat holatdan ikkinçi agregat holatiga ötişi F.ö.ning xususiy holidir. Umuman F. ö.da tizimni izoxlovçi parametrlar sakrab özgaradi. Misol uçun gazsimon holatdan suyuqlikka va suyuqlikdan qattiq holatga ötişda ziçlik qiymati keskin özgaradi. F.ö. sodir böladigan tra, bosim yoki b. fizik kattaliklarning qiymatini faza ötişi nuqtasi deyiladi. I tur va II tur F.ö. mavjud.
Moddaning bir fazadan ikkinçp fazaga utişi issikdik yutilişi yoki ajralib çiqişi b-n sodir bölsa, bunday ötişlar birinçi tur F.ö. deb ataladi. Eriş va qotiş, buğlaniş va kondensatlaniş, moddalarning polimorf almaşinişlari, magnit maydonida sof öta ötkazgiçning normal holatiga ötişi I turdagi F. ö.larga misolDir. Agar F.ö.da issiqlik miqdori yutilmasa yoki ajralib çiqmasa, bunday ötişlar II tur F.ö. deb ataladi. Ikkinçi tur F.ö.ga quyidagi misolni keltiriş mumkin: geliy gazsimon, qattiq va ikki xil suyuq fazada böladi. Agar gazsimon holatdagi geliyni bosimi bir atm bosimiga teng bölgan şaroitda sovitib, t-ra 4,2 K ga yetkazilsa, u gazsimon holatdan suyuq holatga ötadi. t-ra yana pasaya borib, 2,17 K ga teng bölganida esa geliy birinçi suyuq holatdan ikkinçi suyuq holatga ötadi, bunda heç qanday issiqlik yutilmaydi ham, ajralmaydi ham. Lekin ötiş trasidan yuqori tralarda yopişqoqlik taxm. 210~5 Pz bölgan bölsa, ötiş trasidan past tralarda u nolga teng böladi. Ya'ni, 2,17 K dan past tralarda geliy ugla okuvçanlik xususiyatiga ega bölib qoladi. Bundan taşqari, temir, nikel kabi elementlar va turli qotişmalarning har bir moddasi uçun aniq Kyuri nuqtasi deb ataluvçi trada ferromagnit holatdan paramagnit holatga ötadi, mutlaq nolga yaqin tralarda esa elektr qarşiliklari sakrab kamayadi va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАЗАВИЙ ЎТИШ - кенг маънода — ташқи шароит (тра, босим, электр ва магнит майдонлари ва б.)лар ўзгариши натижасида модданинг бир фазадан бошқа фазага ўтиши; тор маънода — ташқи параметрлар узлуксиз ўзгарганда модда физик хусусиятларининг сакраб ўзгариши. Mac, газнинг сугокликка, суюқликнинг қаттиқ жисмга айланиши, металлнинг ферромагнит ҳолатидан парамагнит ҳолатига ўтиши ва б. Кристалл қаттиқ моддаларнинг бир агрегат ҳолатдан иккинчи агрегат ҳолатига ўтиши Ф.ў.нинг хусусий ҳолидир. Умуман Ф. ў.да тизимни изохловчи параметрлар сакраб ўзгаради. Мисол учун газсимон ҳолатдан суюқликка ва суюқликдан қаттиқ ҳолатга ўтишда зичлик қиймати кескин ўзгаради. Ф.ў. содир бўладиган тра, босим ёки б. физик катталикларнинг қийматини фаза ўтиши нуқтаси дейилади. I тур ва II тур Ф.ў. мавжуд.
Модданинг бир фазадан иккинчп фазага утиши иссикдик ютилиши ёки ажралиб чиқиши б-н содир бўлса, бундай ўтишлар биринчи тур Ф.ў. деб аталади. Эриш ва қотиш, буғланиш ва конденсатланиш, моддаларнинг полиморф алмашинишлари, магнит майдонида соф ўта ўтказгичнинг нормал ҳолатига ўтиши I турдаги Ф. ў.ларга мисолДир. Агар Ф.ў.да иссиқлик миқдори ютилмаса ёки ажралиб чиқмаса, бундай ўтишлар II тур Ф.ў. деб аталади. Иккинчи тур Ф.ў.га қуйидаги мисолни келтириш мумкин: гелий газсимон, қаттиқ ва икки хил суюқ фазада бўлади. Агар газсимон ҳолатдаги гелийни босими бир атм босимига тенг бўлган шароитда совитиб, т-ра 4,2 К га етказилса, у газсимон ҳолатдан суюқ ҳолатга ўтади. т-ра яна пасая бориб, 2,17 К га тенг бўлганида эса гелий биринчи суюқ ҳолатдан иккинчи суюқ ҳолатга ўтади, бунда ҳеч қандай иссиқлик ютилмайди ҳам, ажралмайди ҳам. Лекин ўтиш трасидан юқори траларда ёпишқоқлик тахм. 210~5 Пз бўлган бўлса, ўтиш трасидан паст траларда у нолга тенг бўлади. Яъни, 2,17 К дан паст траларда гелий угла окувчанлик хусусиятига эга бўлиб қолади. Бундан ташқари, темир, никель каби элементлар ва турли қотишмаларнинг ҳар бир моддаси учун аниқ Кюри нуқтаси деб аталувчи трада ферромагнит ҳолатдан парамагнит ҳолатга ўтади, мутлақ нолга яқин траларда эса электр қаршиликлари сакраб камаяди ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.