Fazliy Namangoniy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9–10-b. — ziyouz.com
Fazliy Namangoniy (taxallusi; asl ismi Abdulkarim, 18-a. 2yarmi — 19-a. 1yarmi, Namangan) — şoir, adabiyotşunos. 19-a. boşlarida Turaqurğon va Namanganda turli mansablarda işlagan. Umarxon hukmronligi yillari (1810—22) Qöqonga kelgan. Şe'riy iste'dodi tufayli xonning marhamatiga sazovor bölib, tez orada saroy şoirlarining boşliği — «malik uşşuaro» nomini olgan. Umarxonning hayoti, faoliyati, harbiy yurişlari, hukmronligi davridagi voqealarni «Umarnoma» dostonida tasvirlagan. Xon topşiriğiga köra, F. «Majmuai şoiron» («Şoirlar majmuasi», 1821) tazkirasini tuzgan. Özbek adabiyotşunosligi tarixida ilk marta şe'riy yöl b-n yaratilgan mazkur tazkirada 19-a. boşlari Qöqon adabiy muhitining 100 dan ortiq vakillari haqidagi qimmatli ma'lumotlar va asarlaridan namunalar mavjud. Şu jumladan, unda F.ning kasida va ğazallari, şoira Mahzuna b-n muşoirasi ham bor. F.ning «Devon» tuzgani ma'lum, ammo u topilmagan. Uning özbek va tojik tillarida yozilgan gazal, masnaviy, muxammas, ruboiy va tuyuqlari turli majmua va bayozlarda uçraydi.
F.ning «Majmuai şoiron» tazkirasi 19-a. va 20-a. boşlarida qölyozma va toşbosma nusxalarda keng tarkalgan, asar adabiyot axli orasida katta şuhrat topgan. Uning mukammal qölyozma nusxalari Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik intida saqlanadi (inv. № 7510, 9914 va b.). F. Umarxon vafotidan söng (1822), Naman ganga ketgan va öşa yerda vafot etgan.
As: Özbek adabiyoti [4 j.li], 3j. T., 1959.
Ad..Qayumov A., Qöqon adabiy muhiti, T., 1961; Qayyumov P., Tazkirai Qayyumiy, T.. 1998; Vohidov Ş., Qöqon tarixçilari Fazliy va Muşrif, T., 1996; Toşboltayeva T., «Majmuai şoiron» va uning muallifi, T., 2002.
Rustamjon Tojiboyev.
FAZLULLOH ibn RÖZBEHON, Rözbehon Isfahoniy [1457, Jan. Fors (Loriston)ning Hunji qişloği, Şeroz yaqinida — 1521.13.4, Buxoro] — tarixçi olim, faqih va şoir. Otasi — Jamoliddin Rözbeqon yirik ilohiyot va fiqh olimi, sardorlar tabaqasidan bölgan. F.i. R. Şeroz va Isfahon madrasalarida tahsil olgan. Hijoz va Makka (1474), Madina, Misr (1482) ga borib ilm olgan.
Oq qöyunlilar vakili sulton Ya'qub uni Tabrizga çaqirib, saroyda yuqori lavozimni topşirgan. — sulton Abulfath mirzo Boysunğur, temuriylaraan Sulton Husayn Boyqaro, Şayboniyxon, Buxoro hokimi Ubaydullaxon saroylarida yuqori lavozimlarda xizmat qilgan. Umrining qolgan qismini Buxoro va Karmanada ötkazgan.
F.i. R. «Tarixi olamoroyi Aminiy» (1490) asarida sulton Ya'qub va b. oq qöyunlilar haqida, temuriy şahzoda Xalil Sultonning ularga karşi olib borgan kuraşlari töğrisida muhim ma'lumotlarni keltirgan. «Suluk almuluk» (1514) asari Buxoro hokimi sulton Ubaydullaxonga bağişlangan bölib, unda şariat yölyöriqlari asosida davlatni idora qiliş masalalariga töxtab ötilgan.
F.i.R. «Mehmonnomayi Buxoro» nomli yirik tarixiy asarida (1509). Turkistonning 15-a. 2-yarmi — 16-a. boşlariga oid tarixi bayon qilingan bölib, u muqaddima, 59 bob va xotimadan iborat. Şayboniyxonning 1508—09 y. qiş mavsumida qozoq sultonlari Janiş Sulton va uning öğli Ahmad sulton, şuningdek, Burunduqxon ustiga qilgan harbiy yurişi, özbek va qozoq xonlarining kelib çiqiş tarixi, Movarounnahr, Daşti Qipçoq va qozoq ulusining juğrofiy holati, özbek va qozoqlarning kelib çiqişi, etnik tarkibi, urfodati va an'analari asarda öz aksini topgan.
As: Mixmannameyi Buxara, M., 1976; Tarixi alamarayi Amini, Boku, 1987.
Ad.: Abdullayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969; Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Xoja Abduxoliq Ğijduvoniy, T., 2003.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАЗЛИЙ Намангоний (тахаллуси; асл исми Абдулкарим, 18-а. 2ярми — 19-а. 1ярми, Наманган) — шоир, адабиётшунос. 19-а. бошларида Турақурғон ва Наманганда турли мансабларда ишлаган. Умархон ҳукмронлиги йиллари (1810—22) Қўқонга келган. Шеърий истеъдоди туфайли хоннинг марҳаматига сазовор бўлиб, тез орада сарой шоирларининг бошлиғи — «малик ушшуаро» номини олган. Умархоннинг ҳаёти, фаолияти, ҳарбий юришлари, ҳукмронлиги давридаги воқеаларни «Умарнома» достонида тасвирлаган. Хон топшириғига кўра, Ф. «Мажмуаи шоирон» («Шоирлар мажмуаси», 1821) тазкирасини тузган. Ўзбек адабиётшунослиги тарихида илк марта шеърий йўл б-н яратилган мазкур тазкирада 19-а. бошлари Қўқон адабий муҳитининг 100 дан ортиқ вакиллари ҳақидаги қимматли маълумотлар ва асарларидан намуналар мавжуд. Шу жумладан, унда Ф.нинг касида ва ғазаллари, шоира Маҳзуна б-н мушоираси ҳам бор. Ф.нинг «Девон» тузгани маълум, аммо у топилмаган. Унинг ўзбек ва тожик тилларида ёзилган газал, маснавий, мухаммас, рубоий ва туюқлари турли мажмуа ва баёзларда учрайди.
Ф.нинг «Мажмуаи шоирон» тазкираси 19-а. ва 20-а. бошларида қўлёзма ва тошбосма нусхаларда кенг таркалган, асар адабиёт ахли орасида катта шуҳрат топган. Унинг мукаммал қўлёзма нусхалари Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик интида сақланади (инв. № 7510, 9914 ва б.). Ф. Умархон вафотидан сўнг (1822), Наман ганга кетган ва ўша ерда вафот этган.
Ас: Ўзбек адабиёти [4 ж.ли], 3ж. Т., 1959.
Ад..Қаюмов А., Қўқон адабий муҳити, Т., 1961; Қайюмов П., Тазкираи Қайюмий, Т.. 1998; Воҳидов Ш., Қўқон тарихчилари Фазлий ва Мушриф, Т., 1996; Тошболтаева Т., «Мажмуаи шоирон» ва унинг муаллифи, Т., 2002.
Рустамжон Тожибоев.
ФАЗЛУЛЛОҲ ибн РЎЗБЕҲОН, Рўзбеҳон Исфаҳоний [1457, Жан. Форс (Лористон)нинг Ҳунжи қишлоғи, Шероз яқинида — 1521.13.4, Бухоро] — тарихчи олим, фақиҳ ва шоир. Отаси — Жамолиддин Рўзбеқон йирик илоҳиёт ва фиқҳ олими, сардорлар табақасидан бўлган. Ф.и. Р. Шероз ва Исфаҳон мадрасаларида таҳсил олган. Ҳижоз ва Макка (1474), Мадина, Миср (1482) га бориб илм олган.
Оқ қўюнлилар вакили султон Яъқуб уни Табризга чақириб, саройда юқори лавозимни топширган. — султон Абулфатҳ мирзо Бойсунғур, темурийлараан Султон Ҳусайн Бойқаро, Шайбонийхон, Бухоро ҳокими Убайдуллахон саройларида юқори лавозимларда хизмат қилган. Умрининг қолган қисмини Бухоро ва Карманада ўтказган.
Ф.и. Р. «Тарихи оламоройи Аминий» (1490) асарида султон Яъқуб ва б. оқ қўюнлилар ҳақида, темурий шаҳзода Халил Султоннинг уларга карши олиб борган курашлари тўғрисида муҳим маълумотларни келтирган. «Сулук алмулук» (1514) асари Бухоро ҳокими султон Убайдуллахонга бағишланган бўлиб, унда шариат йўлйўриқлари асосида давлатни идора қилиш масалаларига тўхтаб ўтилган.
Ф.и.Р. «Меҳмонномайи Бухоро» номли йирик тарихий асарида (1509). Туркистоннинг 15-а. 2-ярми — 16-а. бошларига оид тарихи баён қилинган бўлиб, у муқаддима, 59 боб ва хотимадан иборат. Шайбонийхоннинг 1508—09 й. қиш мавсумида қозоқ султонлари Жаниш Султон ва унинг ўғли Аҳмад султон, шунингдек, Бурундуқхон устига қилган ҳарбий юриши, ўзбек ва қозоқ хонларининг келиб чиқиш тарихи, Мовароуннаҳр, Дашти Қипчоқ ва қозоқ улусининг жуғрофий ҳолати, ўзбек ва қозоқларнинг келиб чиқиши, этник таркиби, урфодати ва анъаналари асарда ўз аксини топган.
Ас: Михманнамейи Бухара, М., 1976; Тарихи аламарайи Амини, Боку, 1987.
Ад.: Абдуллаев И., Ҳикматуллаев Ҳ., Самарқандлик олимлар, Т., 1969; Ҳасанхожа Нисорий, Музаккири аҳбоб, Т., 1993; Хожа Абдухолиқ Ғиждувоний, Т., 2003.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.