Fazo va vaqt

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 11–12-b. — ziyouz.com

Fazo va vaqt FAZO VA VAQT, makon va zamon — borliqning umumiy yaşaş şakllari; fazo dunyoni taşkil etuvçi obyektlar va ulardagi tarkibiy nuk,talarning özaro joylaşiş tartibi, kölami va mikyosini ifoda etea, vaqt dunyoda sodir böluvçi xrdisa va jarayonlarning ketma-ket röy berişi va davomiyligini ifodalaydi. F. va v.ning tabiati hamda mohiyati haqida qadimdan faylasuflar xilma-xil nuqtai nazarni ilgari surgan. Ularni umumlaştirib 2 ga: substansial va relyatsion konsepsiyaga ajratiş mumkin. Substansial konsepsiyada F. va v.ning mutlaq jihatlari, relyatsio n konsepsiyada esa ularning nisbiy jihatlari mutlaqlaştiriladi. Substansial yondaşuv tarafdorlari (Demokrit, Platon, Eronşaxriy, Zakariyo arRoziy, Beruniy, Patritsiy, Kampanella, Gassendi, Nyuton, Eyler va b.)ning fikriça, fazo— materiya va moddiy aloqadorliklardan taşqarida, ularga boğliq bölmagan holda mavjud bölgan mustaqil substansiyadir; u moddiy obyektlarning joylaşiş makoni, fazo mutlakdir. Vaqt esa borliqqa, fazo va harakatga jiddiy ta'sir körsatadi; vaqt munosabatlari hamda hisob sistemalarida bir xilda ötadi. F. va v.ni mustaqil sub. stansiya deb qisoblaganliklari uçun ularning yondaşuvi fanga substansial konsepsiya nomi b-n kirgan. Relyatsion yondaşuv vakillari (Aristotel, Avgustin, al-Kindiy, Ibn Sino, Nosir Xisrav, Faxriddin Roziy, Nasriddin Tusiy, Dekart, Leybnits, Toland, Yum, Fixte, Kant, Gegel)ning fikriça, fazo—moddiy dunyoning tarkibiy tuzilişi tartibining namoyon bölişi, jismlarning özaro joylaşiş örni va moddiy narsalarning mavjudligi tartibini ifodalaydi. Fazo juz'iy holda ham, umumiy holda ham moddiy dunyoning holatiga bogliq; materiya fazoning mavjudligi uçun asosiy vositadir, vaqt esa materiyaning atributa (ajralmas xususiyati), u materiyadan taşqarida mavjud bölişi mumkin emas, u nisbiydir. Fanda uzok, davr mobaynida fazoni vaqtdan ajratib tuşuniş hukmronlik qilib keldi. Şu jixatdan vaktga nisbatan dinamik va statistik qaraşlar ham mavjud. Dinamik qaraş böyiça, vaqtning faqat hoz. zamonigina real mavjud, ötmiş ötib ketgan, kelajak esa hali yöq. Statistik qaraş vakillarining fikriça, vaqtning barça lahzalari bir yöla, yaxlit holda, bir vaqtda mavjuddir, vaktning lahzalarini har bir subyekt öz boşidan keçiradi va unga göyoki vakt oqib ötayotgandek tuyiladi. 20-a. boşlarida A. Eynşteyn tomonidan nisbiylik nazariyasining yaratilişi F. va v.ning özaro çambarças boğlikligi, F. va v. sistemaning harakat tezligi bn, vaktfazo strukturasining modda ziçligi b-n boğlikligi haqidagi fikrlar tabiiyilmiy va nazariy isbotini topdi.

Bundan ilgariroq yaratilgan noyevklid geometriyasi tamoyillari b-n dunyo elektrodinamik manzarasining boğlanişi fazoning strukturasi haqidagi tabiiyilmiy tasavvurlarni yanada kengaytirdi. Fan yutuqlari F. va v.ning xususiyatlari mikro, makro va megadunyolarda bir-biridan farq qilinişini isbotladi. hoz. zamon fanlari aniklab bergan F. va v.ning xususiyatlarini 2 turga ajratiş mumkin. 1turga tegişli ölçov asboblari (lineyka, ruletka, soat kabilar) b-n ölçaş mumkin böladigan, turli hisob sistemalarida turliça namoyon böladigan nisbiy xususiyatlari kiradi va ular metrik xususiyatlar deb ataladi. Bunday xususiyatlarga fazoning kölami, bir jinsliligi, izotropliligi, egilganligi, vaktning bir jinsliligi, bir xilligi, davomiyligi, anizotropligi va b. kiradi. 2turdagi xususiyatlari F. va v.ning tub mohiyatiga aloqador bölgan, barça hisob sistemalarida bir xilda namoyon böladigan, özgarmas, fundamental xususiyatlardir. Ular topologik xususiyatlar deb atalib, fazoning uzluksizligi (yoki diskretligi), ölçamliligi, tartiblanganligi, kompaktligida, vaktning esa uzluksizligi, bir ölçovliligi, orqaga qaytmasligi, çiziqli boğlanganligida va b. da namoyon böladi.

F. va v.ning metrik xususiyatlari borliqning miqdoriy munosabatlarini ifoda etea, topologik xususiyatlari esa tub sifat jihatlarini aks ettiradi. Şu sababli falsafada F. va v.ning metrik xususiyatlari — miqdoriy xususiyatlar, topologik xususiyatlari esa sifatiy xususiyatlar deb ataladi. F. va v.ning metrik xususiyatlari özgarganda voqeliqsa jiddiy strukturaviy özgarişlar röy bermasligi mumkin, topologik xususiyatlarning özgarişi esa voqelikni, albatta, tubdan strukturaviy özgartiradi. F. va v.ni anglaşda real, perseptual va konseptual F. va v.larni bir-biridan ajrata oliş lozim. Obyektiv voqelikdagi real, jismoniy, fizik obyektlar, narsa va hodisalarning öziga xos F. va v. aloqadorliklari real F. va v. deyiladi. Real F. va v. ning inson tasavvurida idrok etilişi — perseptual F. va b. bölsa, real F. va v.ning matematik tenglama va hisobkitoblarda modellaştirilişi — konseptu al F. va v.dir. Perseptual va konseptual F. va v. real F. va v.ning in'ikosi ekanligini hisobga oliş lozim, ularni aynanlaştiriş kişini çalgitişi mumkin. Hoz. Davrda borliqning turli taşkiliy struktura darajalariga aloqador fizik, kimyoviy, geologik, biologik, fiziologik, ijtimoiy (sotsiologik), psixologik F. va v. haqidagi konsepsiyalar ham yaratilmoqda. Ularda olamning tuziliş jihatdan xilma-xilligi va birligi, köp qirraliligi va çeksizligi, murakkabligi va nihoyasizligi asoslanmokda. 20-a.ning oxiri — 21-a.ning boşlarida nazariy fizika, topologiya, çiziqli algebra, kvant fizikasi, relyativistik kosmologiya kabi fanlarning rivojlanişi F. va v. haqidagi tasavvurlarni jiddiy özgartirdi, F. va v.ning turlituman modellarini tadqiq qilişga keng yöl oçildi. Bu tadquqotlar olamdagi yagona eng umumiy, universal va fundamental aloqadorlik — F. va v. aloqadorligidir, deb xulosa çiqarişga asos berdi.

Ad.: Sovremennaya nauka o stroyenii i evolyutsii materialnogo mira, v kn. Osnovi filosofii, T., 2004; Tu raye v B. O., Vaqt muammolari, T., 1986; Tu raye v B. O., Prostranstvo. Vremya. Razvitiye, T., 1992.

Baxtiyor Törayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФАЗО ВА ВАҚТ, макон ва замон — борлиқнинг умумий яшаш шакллари; фазо дунёни ташкил этувчи объектлар ва улардаги таркибий нук,таларнинг ўзаро жойлашиш тартиби, кўлами ва микёсини ифода этеа, вақт дунёда содир бўлувчи хрдиса ва жараёнларнинг кетма-кет рўй бериши ва давомийлигини ифодалайди. Ф. ва в.нинг табиати ҳамда моҳияти ҳақида қадимдан файласуфлар хилма-хил нуқтаи назарни илгари сурган. Уларни умумлаштириб 2 га: субстанциал ва реляцион концепцияга ажратиш мумкин. Субстанциал концепцияда Ф. ва в.нинг мутлақ жиҳатлари, реляцио н концепцияда эса уларнинг нисбий жиҳатлари мутлақлаштирилади. Субстанциал ёндашув тарафдорлари (Демокрит, Платон, Эроншахрий, Закариё арРозий, Беруний, Патриций, Кампанелла, Гассенди, Ньютон, Эйлер ва б.)нинг фикрича, фазо— материя ва моддий алоқадорликлардан ташқарида, уларга боғлиқ бўлмаган ҳолда мавжуд бўлган мустақил субстанциядир; у моддий объектларнинг жойлашиш макони, фазо мутлакдир. Вақт эса борлиққа, фазо ва ҳаракатга жиддий таъсир кўрсатади; вақт муносабатлари ҳамда ҳисоб системаларида бир хилда ўтади. Ф. ва в.ни мустақил суб. станция деб қисоблаганликлари учун уларнинг ёндашуви фанга субстанциал концепция номи б-н кирган. Реляцион ёндашув вакиллари (Аристотель, Августин, ал-Киндий, Ибн Сино, Носир Хисрав, Фахриддин Розий, Насриддин Тусий, Декарт, Лейбниц, Толанд, Юм, Фихте, Кант, Гегель)нинг фикрича, фазо—моддий дунёнинг таркибий тузилиши тартибининг намоён бўлиши, жисмларнинг ўзаро жойлашиш ўрни ва моддий нарсаларнинг мавжудлиги тартибини ифодалайди. Фазо жузъий ҳолда ҳам, умумий ҳолда ҳам моддий дунёнинг ҳолатига боглиқ; материя фазонинг мавжудлиги учун асосий воситадир, вақт эса материянинг атрибута (ажралмас хусусияти), у материядан ташқарида мавжуд бўлиши мумкин эмас, у нисбийдир. Фанда узок, давр мобайнида фазони вақтдан ажратиб тушуниш ҳукмронлик қилиб келди. Шу жихатдан вактга нисбатан динамик ва статистик қарашлар ҳам мавжуд. Динамик қараш бўйича, вақтнинг фақат ҳоз. замонигина реал мавжуд, ўтмиш ўтиб кетган, келажак эса ҳали йўқ. Статистик қараш вакилларининг фикрича, вақтнинг барча лаҳзалари бир йўла, яхлит ҳолда, бир вақтда мавжуддир, вактнинг лаҳзаларини ҳар бир субъект ўз бошидан кечиради ва унга гўёки вакт оқиб ўтаётгандек туйилади. 20-а. бошларида А. Эйнштейн томонидан нисбийлик назариясининг яратилиши Ф. ва в.нинг ўзаро чамбарчас боғликлиги, Ф. ва в. системанинг ҳаракат тезлиги бн, вактфазо структурасининг модда зичлиги б-н боғликлиги ҳақидаги фикрлар табиийилмий ва назарий исботини топди.

Бундан илгарироқ яратилган ноевклид геометрияси тамойиллари б-н дунё электродинамик манзарасининг боғланиши фазонинг структураси ҳақидаги табиийилмий тасаввурларни янада кенгайтирди. Фан ютуқлари Ф. ва в.нинг хусусиятлари микро, макро ва мегадунёларда бир-биридан фарқ қилинишини исботлади. ҳоз. замон фанлари аниклаб берган Ф. ва в.нинг хусусиятларини 2 турга ажратиш мумкин. 1турга тегишли ўлчов асбоблари (линейка, рулетка, соат кабилар) б-н ўлчаш мумкин бўладиган, турли ҳисоб системаларида турлича намоён бўладиган нисбий хусусиятлари киради ва улар метрик хусусиятлар деб аталади. Бундай хусусиятларга фазонинг кўлами, бир жинслилиги, изотроплилиги, эгилганлиги, вактнинг бир жинслилиги, бир хиллиги, давомийлиги, анизотроплиги ва б. киради. 2турдаги хусусиятлари Ф. ва в.нинг туб моҳиятига алоқадор бўлган, барча ҳисоб системаларида бир хилда намоён бўладиган, ўзгармас, фундаментал хусусиятлардир. Улар топологик хусусиятлар деб аталиб, фазонинг узлуксизлиги (ёки дискретлиги), ўлчамлилиги, тартибланганлиги, компактлигида, вактнинг эса узлуксизлиги, бир ўлчовлилиги, орқага қайтмаслиги, чизиқли боғланганлигида ва б. да намоён бўлади.

Ф. ва в.нинг метрик хусусиятлари борлиқнинг миқдорий муносабатларини ифода этеа, топологик хусусиятлари эса туб сифат жиҳатларини акс эттиради. Шу сабабли фалсафада Ф. ва в.нинг метрик хусусиятлари — миқдорий хусусиятлар, топологик хусусиятлари эса сифатий хусусиятлар деб аталади. Ф. ва в.нинг метрик хусусиятлари ўзгарганда воқелиқца жиддий структуравий ўзгаришлар рўй бермаслиги мумкин, топологик хусусиятларнинг ўзгариши эса воқеликни, албатта, тубдан структуравий ўзгартиради. Ф. ва в.ни англашда реал, перцептуаль ва концептуаль Ф. ва в.ларни бир-биридан ажрата олиш лозим. Объектив воқеликдаги реал, жисмоний, физик объектлар, нарса ва ҳодисаларнинг ўзига хос Ф. ва в. алоқадорликлари реал Ф. ва в. дейилади. Реал Ф. ва в. нинг инсон тасаввурида идрок этилиши — перцептуаль Ф. ва б. бўлса, реал Ф. ва в.нинг математик тенглама ва ҳисобкитобларда моделлаштирилиши — концепту ал ь Ф. ва в.дир. Перцептуаль ва концептуаль Ф. ва в. реал Ф. ва в.нинг инъикоси эканлигини ҳисобга олиш лозим, уларни айнанлаштириш кишини чалгитиши мумкин. Ҳоз. Даврда борлиқнинг турли ташкилий структура даражаларига алоқадор физик, кимёвий, геологик, биологик, физиологик, ижтимоий (социологик), психологик Ф. ва в. ҳақидаги концепциялар ҳам яратилмоқда. Уларда оламнинг тузилиш жиҳатдан хилма-хиллиги ва бирлиги, кўп қирралилиги ва чексизлиги, мураккаблиги ва ниҳоясизлиги асосланмокда. 20-а.нинг охири — 21-а.нинг бошларида назарий физика, топология, чизиқли алгебра, квант физикаси, релятивистик космология каби фанларнинг ривожланиши Ф. ва в. ҳақидаги тасаввурларни жиддий ўзгартирди, Ф. ва в.нинг турлитуман моделларини тадқиқ қилишга кенг йўл очилди. Бу тадқуқотлар оламдаги ягона энг умумий, универсал ва фундаментал алоқадорлик — Ф. ва в. алоқадорлигидир, деб хулоса чиқаришга асос берди.

Ад.: Современная наука о строении и эволюции материального мира, в кн. Основы философии, Т., 2004; Ту рае в Б. О., Вақт муаммолари, Т., 1986; Ту рае в Б. О., Пространство. Время. Развитие, Т., 1992.

Бахтиёр Тўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.