Federatsiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 86–87-b. — ziyouz.com
Federatsiya (sönggi lot. foederatio — birlaşma, uyuşma) — 1) davlat tuzilişi şakli; yuridik jihatdan muayyan siyosiy mustaqilligi bölgan davlat tuzilmalaridan taşkil topgan murakkab (uyuşma) davlat. Federativ davlatni taşkil etuvçi davlat tuzilmalari (ştatlar, ölka, kontonlar) F. subyektlari hisoblanadi va öz ma'muriyhududiy bölinişlari böladi. F.da yagona konstitutsiya, yagona ittifoq (federal) davlat hokimiyati organlari böladi, yagona fuqarolik, pul birligi va ş.k. amal qiladi. Unitar davlatdan farqli ravişda F. hokimiyat oliy organlarining 2 tizimiga — federal organlar va F. a'zolarining tegişli organlariga ega böladi. Federal organlar mamlakatning hamma qududida öz vakolat va vazifalarini amalga oşiradi. F.ni taşkil etuvçi davlat tuzilmalari tom ma'noda davlat hisoblanmaydi. Ular suverenitetga, ittifokdan bir tomonlama çiqiş huquqiga ega bölmaydi, yuridik jihatdan xalqaro munosabatlarda qatnaşiş xuquqidan mahrum. Ittifoq konstitutsiya™ yoki qonunlari buzilgan taqdirda markaziy hokimiyat F. subyektiga nisbatan majburlaş çoralarini köriş huquqiga ega. F.ning eng zarur belgilaridan biri — federal parlamentning 2 palatali tuzilmasidir. Odatda, F. a'zolarining öz mustaqil konstitutsiyasi böladi. Milliy (til) omilning ahamiyatiga qarab F. tuzilişini belgilaşda hududiy asosdagi F. (AQŞ, Avstraliya, Avstriya, GFR, Argentina, Venesuela, Braziliya, Meksika), milliy asosdagi F. (Hindiston, Belgiya, Nigeriya, Pokiston) va aralaş milliyqududiy asosdagi F. (Rossiya Federatsiyasi, Şveysariya, Kanada) farklanadi. Konstitutsiyaviy huquq nazariyasida, şuningdek, ba'zan konstitutsiyaviy F. (AQŞ, Kanada, Braziliya), konstitutsiyaviyşartnomaviy F. (Rossiya Federatsiyasi) va şartnomaviy F. (Şveysariya, Birlaşgan Tanzaniya Respublikasi, BAA), markazlaşgan (mas, Hindiston, bu yerda bitta ştatdan boşka ştatlar öz konstitutsiyasi va fukaroligiga ega emas) va markazlaşmagan F. (AQŞ, GFR, Şveysariya) örtasidagi farq körsatib ötiladi.
Jahonda 21 ta federativ davlat bor (2005); 2) xalkaro yoki milliy jamoat taşkiloti (mas, Xalkaro şaxmat F.si).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФЕДЕРАЦИЯ (сўнгги лот. foederatio — бирлашма, уюшма) — 1) давлат тузилиши шакли; юридик жиҳатдан муайян сиёсий мустақиллиги бўлган давлат тузилмаларидан ташкил топган мураккаб (уюшма) давлат. Федератив давлатни ташкил этувчи давлат тузилмалари (штатлар, ўлка, контонлар) Ф. субъектлари ҳисобланади ва ўз маъмурийҳудудий бўлинишлари бўлади. Ф.да ягона конституция, ягона иттифоқ (федерал) давлат ҳокимияти органлари бўлади, ягона фуқаролик, пул бирлиги ва ш.к. амал қилади. Унитар давлатдан фарқли равишда Ф. ҳокимият олий органларининг 2 тизимига — федерал органлар ва Ф. аъзоларининг тегишли органларига эга бўлади. Федерал органлар мамлакатнинг ҳамма қудудида ўз ваколат ва вазифаларини амалга оширади. Ф.ни ташкил этувчи давлат тузилмалари том маънода давлат ҳисобланмайди. Улар суверенитетга, иттифокдан бир томонлама чиқиш ҳуқуқига эга бўлмайди, юридик жиҳатдан халқаро муносабатларда қатнашиш хуқуқидан маҳрум. Иттифоқ конституция™ ёки қонунлари бузилган тақдирда марказий ҳокимият Ф. субъектига нисбатан мажбурлаш чораларини кўриш ҳуқуқига эга. Ф.нинг энг зарур белгиларидан бири — федерал парламентнинг 2 палатали тузилмасидир. Одатда, Ф. аъзоларининг ўз мустақил конституцияси бўлади. Миллий (тил) омилнинг аҳамиятига қараб Ф. тузилишини белгилашда ҳудудий асосдаги Ф. (АҚШ, Австралия, Австрия, ГФР, Аргентина, Венесуэла, Бразилия, Мексика), миллий асосдаги Ф. (Ҳиндистон, Бельгия, Нигерия, Покистон) ва аралаш миллийқудудий асосдаги Ф. (Россия Федерацияси, Швейцария, Канада) фаркланади. Конституциявий ҳуқуқ назариясида, шунингдек, баъзан конституциявий Ф. (АҚШ, Канада, Бразилия), конституциявийшартномавий Ф. (Россия Федерацияси) ва шартномавий Ф. (Швейцария, Бирлашган Танзания Республикаси, БАА), марказлашган (мас, Ҳиндистон, бу ерда битта штатдан бошка штатлар ўз конституцияси ва фукаролигига эга эмас) ва марказлашмаган Ф. (АҚШ, ГФР, Швейцария) ўртасидаги фарқ кўрсатиб ўтилади.
Жаҳонда 21 та федератив давлат бор (2005); 2) халкаро ёки миллий жамоат ташкилоти (мас, Халкаро шахмат Ф.си).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.