Fe'l-atvor
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–110-b. — ziyouz.com
Fe'l-atvor FE'L-ATVOR, xarakter — şaxsning atrof muhitga va özöziga munosabatida namoyon böladigan individual xususiyati. Har bir kişining F.a.ida uning bosib ötgan hayot yöli aks etadi. Kişining F.a.ini bilib, ma'lum vaziyatda özini qanday tutişini oldindan köriş va uning xattiharakatini töğri yönaltiriş mumkin. F.a. xususiyatlarining 4 ta tizimi bor: 1) ayrim insonga, guruhga, jamoaga nisbatan munosabatlarni ifodalovçi xususiyatlar (yaxşilik, mehribonlik qiliş, talabçanlik va b.); 2) mehnat faoliyatiga nisbatan munosabatni aks ettiruvçi xususiyatlar (mehnatsevarlik, dangasalik, vijdonlilik, mehnatga mas'uliyat yoki mas'uliyatsizlik b-n munosabatda böliş va b.); 3) narsa va aşyolarga nisbatan munosabatni ifodalovçi xususiyatlar (ozodalik yoki ifloslik, narsalarni ayaş yoki ularga ehtiyotsizlik b-n yondaşiş va b.); 4) insonning özöziga nisbatan munosabatini ifodalovçi xususiyatlar (izzatnafelilik, şuhratparastlik, dimoğdorlik, kamtarlik va b.). F.a.ning xususiyatlari tuğma va özgarmaydigan xususiyatlar emas, u insonning turmuş şaroitlariga boğliq holda tarkib topib, özgarib boradi, takom illaşadi. F.a.ning şakllanişida bir neça turli ruhiy ta'sirlar mavjud bölib, ularning içida odat muhim ahamiyat kasb etadi. F.a. umumbaşariy sifatlar b-n çeklanib qolmasdan, milliy va etnopsixologik xususiyatlarga ham ega. Mas, özbek millatining öziga xos milliy F.a. xislatlari mavjud. F.a. sifatlari turmuş jarayonida tarbiya, mexnat va ijtimoiy şaroit ta'siri b-n ma'lum darajada özgaradi. Uni yaxşi tomonga özgartirişda axloqning ijtimoiy meyorlarini özlaştiriş, özözini tarbiyalaş ham katta ahamiyatga ega. F.a.ning şakllanişida ijtimoiy muhit va tarbiyaning ta'siri ayniqsa kuçli.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФЕЪЛ-АТВОР, характер — шахснинг атроф муҳитга ва ўзўзига муносабатида намоён бўладиган индивидуал хусусияти. Ҳар бир кишининг Ф.а.ида унинг босиб ўтган ҳаёт йўли акс этади. Кишининг Ф.а.ини билиб, маълум вазиятда ўзини қандай тутишини олдиндан кўриш ва унинг хаттиҳаракатини тўғри йўналтириш мумкин. Ф.а. хусусиятларининг 4 та тизими бор: 1) айрим инсонга, гуруҳга, жамоага нисбатан муносабатларни ифодаловчи хусусиятлар (яхшилик, меҳрибонлик қилиш, талабчанлик ва б.); 2) меҳнат фаолиятига нисбатан муносабатни акс эттирувчи хусусиятлар (меҳнатсеварлик, дангасалик, виждонлилик, меҳнатга масъулият ёки масъулиятсизлик б-н муносабатда бўлиш ва б.); 3) нарса ва ашёларга нисбатан муносабатни ифодаловчи хусусиятлар (озодалик ёки ифлослик, нарсаларни аяш ёки уларга эҳтиётсизлик б-н ёндашиш ва б.); 4) инсоннинг ўзўзига нисбатан муносабатини ифодаловчи хусусиятлар (иззатнафелилик, шуҳратпарастлик, димоғдорлик, камтарлик ва б.). Ф.а.нинг хусусиятлари туғма ва ўзгармайдиган хусусиятлар эмас, у инсоннинг турмуш шароитларига боғлиқ ҳолда таркиб топиб, ўзгариб боради, таком иллашади. Ф.а.нинг шаклланишида бир неча турли руҳий таъсирлар мавжуд бўлиб, уларнинг ичида одат муҳим аҳамият касб этади. Ф.а. умумбашарий сифатлар б-н чекланиб қолмасдан, миллий ва этнопсихологик хусусиятларга ҳам эга. Мас, ўзбек миллатининг ўзига хос миллий Ф.а. хислатлари мавжуд. Ф.а. сифатлари турмуш жараёнида тарбия, мехнат ва ижтимоий шароит таъсири б-н маълум даражада ўзгаради. Уни яхши томонга ўзгартиришда ахлоқнинг ижтимоий меъёрларини ўзлаштириш, ўзўзини тарбиялаш ҳам катта аҳамиятга эга. Ф.а.нинг шаклланишида ижтимоий муҳит ва тарбиянинг таъсири айниқса кучли.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.