Felyeton
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 89–91-b. — ziyouz.com
Felyeton (frans. feuilleton < feuille — varaq, varaqa) — badiiypublitsistik janr. Ijtimoiy qayot masalalarini satira va yumor vositasi bn, ya'ni ijtimoiy kulgi asosida yoritadi hamda ijtimoiy tanqid uçun xizmat qiladi.
F. deb dastlabki davrda matbuotda berilgan ijtimoiysiyosiy, adabiytanqidiy mavzudagi qiziqarli va alohida ajratib körsatilgan material larga aytilgan. «Turkiston viloyatining gazeti»da bosilgan ayrim adabiy mavzudagi materiallar, jumladan, şoir Mahtumquli va Ogahiy haqidagi maqolalar mazkur rukn ostida berilgan. Keyinçalik, jamiyat taraqqiy etişi b-n bu ruknda ijtimoiy xayotda uçraydigan nuqson va kamçiliklarni kulgi tanqidi ostiga oluvçi materiallar çop etila boşlagan.
F. hajviy publitsistikaning alohida janri bölib, ijtimoiy hayotda muhim örin tutadi. Mazkur janrning asosiy vazifasi jamiyat hayotining ijtimoiysiyosiy, iqtisodiyi. ç. va madaniyma'naviy tomonlarini qamrab olgan holda özida aks ettiriş, mazkur sohalarda uçraydigan kamçilik, nuqson, ijtimoiy illatlarni foş etiş, bu kamçilik va nuqsonlarning tugatilişiga erişiş, binobarin, jamiyat hayotining taraqqiyotiga ijobiy ta'sir kursatişdan iborat. F. ning tanqidiy maqola va b. janrlarga oid materiallardan farqi — uning hajviy publitsistika qonuniyatlariga asoslanişi, ya'ni ijtimoiy kulgi, satira va yumor vositalariga tayanişidadir. Ijtimoiy kulgining xil va körinişlari turliça bölib, ular orasida kinoya, piçing, xazil, yengil kulgi kabilar b-n bir qatorda zaharxandali kulgi, ijtimoiy masxaralaş, grotesk (ataylab börttirilgan kulgi) kabi hajv vositalari ham mavjud. F.da ijtimoiy kulgining ana şu serqirra usullaridan keng foydalaniladi.
F. öz oldiga qöygan maqsad va vazifasiga köra 2 xil — ma'lum faktga asoslangan va umumiy F. bulişi mumkin. Ma'lum faktga asoslangan F.da hayotdan olingan aniq faktlar, muayyan odamlarning ijtimoiy nuqsonlari, faoliyatlaridagi kamçiliklari körsatiladi (Furqatning «Hind nayrangbozi Yorkentda», Abdulla Qodiriyning «Toşkent boylari» va b.). Umumiy F. esa hayotdagi biror ijtimoiy illat, nuqson va muammolar haqida bölib, unda mazkur masalalar hajviy muşohada etiladi va tanqid qilinadi (Abdulla Qodiriyning «Kalvak mahzumning xotira daftaridan», Abdulla Qahhorning «Quyuşqon» va b.).
F. yoziliş uslubi jihatidan hikoyaF., publitsistik F., F.şarh, F. taqriz, F.lar turkumi kabilarga bulinadi. Bularning har birida F.ga xos umumiy xususiyatlar b-n birgalikda alohida tasviriy uslub, ijodiy yunaliş mavjud. F. janrining F.reportaj, F.suhbat, F.kundalik va b. şakllari ham bor. F. nasriy bölişi b-n birlikda şe'riy ham bölişi mumkin. Şe'riy F. badiiy adabiyotning muhim turi bulgan hajviy şe'riyat talablariga javob berişi, şuningdek, özida publitsistik xususiyat ham kasb etişi, xayotda uçraydigan va ijtimoiy ahamiyatga ega bölgan illatlarni kulgi, tanqid ostiga olişi lozim. Mas, Ğafur Ğulomning 30-y.larda yaratilgan «Qultiqlangan kalla töğrisida qofiyali va'z» hajviy şe'ri özbek xajviy publitsistikasida yaratilgan birinçi şe'riy F. bölgan.
Hajviy publitsistikaning eng murakkab va mukammal asarlaridan biri — F.lar turkumidir. Bunday badiiypublitsistik asarlar bir neça F.lardan taşkil topadi. F.lar turkumi ham ijtimoiy hayotning eng muhim masalalariga, közga körinarli illat va nuqsonlarini foş etişga bağişlanadi va bir yoki bir neça mualliflar tomonidan yozilişi mumkin. Bunday hajviypublitsistik asar felyetonçidan hayotni çuqur kuzatişni, katta hajviypublitsistik mahoratni talab qiladi. Ma'lum bir hajviy tip b-n boğlangan F.lar turkumi hajviy publitsistikaning eng murakkab asarlaridandir. Bunday F.lar turkumiga Abdulla Krdiriyning «Kalvak maxzumning xotira daftaridan», «Toşpölat tajang nima deydir?» kabi asarlari misol böla oladi. Mohir felyetonçi töqima obrazlar — Kalvak maxzum va Toşpölat tajang obrazlari orqali öz davrining ijtimoiy illatlarini oçib taşlagan. Hajviy publitsistikaning bu ijodiy an'anasi hoz. özbek hajviy matbuotida ham qöllanib kelmokda.
F. badiiy publitsistika janri bölganligi sababli, unda turli badiy vositalar, jumladan, badiiy töqima ham iştirok etadi. Ammo F.da badiiy töqima adabiy asarlardagidan farkli ravişda çeklangan körinişga ega. U F.ning asosi bölib xizmat qilayotgan fakt va voqealardan, «qahramon»lar fe'latvorlarining mantiqidan kelib çiqişi lozim. F.da obraz muhim örin tutsada, badiiy adabiyot asarlaridan farqli ravişda, unda obraz publitsistik xarakterga ega böladi.
Jahon matbuoti tarixida F. janri muhim örin tutib kelgan. Özbekistonda xam mazkur janrning tarixi uzok, zamonlarga borib taqaladi. Hali matbuot vujudga kelmasdan ilgari mazkur janrning funksiyalarini yozma hajviy adabiyot bajarib kelganligi ma'lum. Alişer Navoiyning hayotdagi ijtimoiy adolatsizlik, zulmzalolat va b. illatlarga qarşi qaratilgan asarlarini bu janrning öşa davrdagi körinişlari, deyiş mumkin. Keyingi davrlarda ijod qilgan Turdi Faroğiy, Maxmur, Muqimiy, Zavqiy va b.ning öz davridagi muxim ijtimoiy illatlarni foş etgan hajvlarini mazkur janrning yorqin namunalari, deyiş mumkin. Uzbekistonda dastlabki matbuot naşrlari paydo bölişi b-n F. janri matbuot janri sifatida iş köra boşladi va tez suratlar b-n taraqqiy etdi. Ayniqsa, 20-a. ning boşlarida maydonga kelgan jadid matbuoti sahifalaridan F. janri keng örin oldi va rivojlandi. Mazkur janrning vujudga kelişi va taraqqiy etişida Hamza, Tavallo, Çölpon va b. katta xizmat qildilar. A. Qodiriy 20-y. larning mohir F. çisi sifatida samarali ijod qildi. Özbek hajvi ustalari Abdulla Qahhor, Ğafur Ğulom ham mazkur janrning rivojiga salmoqli hissa qöşdilar.
Özbekistonda 90-y.lardan publitsistikaning boşqa janrlari qatorida F. janri ham keng rivojlandi, uning bir qator yangi turlari, jumladan, radiofelyeton, telefelyetonlar vujudga keldi.
Muxtor Xudoyqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФЕЛЬЕТОН (франц. feuilleton < feuille — варақ, варақа) — бадиийпублицистик жанр. Ижтимоий қаёт масалаларини сатира ва юмор воситаси бн, яъни ижтимоий кулги асосида ёритади ҳамда ижтимоий танқид учун хизмат қилади.
Ф. деб дастлабки даврда матбуотда берилган ижтимоийсиёсий, адабийтанқидий мавзудаги қизиқарли ва алоҳида ажратиб кўрсатилган материал ларга айтилган. «Туркистон вилоятининг газети»да босилган айрим адабий мавзудаги материаллар, жумладан, шоир Маҳтумқули ва Огаҳий ҳақидаги мақолалар мазкур рукн остида берилган. Кейинчалик, жамият тараққий этиши б-н бу рукнда ижтимоий хаётда учрайдиган нуқсон ва камчиликларни кулги танқиди остига олувчи материаллар чоп этила бошлаган.
Ф. ҳажвий публицистиканинг алоҳида жанри бўлиб, ижтимоий ҳаётда муҳим ўрин тутади. Мазкур жанрнинг асосий вазифаси жамият ҳаётининг ижтимоийсиёсий, иқтисодийи. ч. ва маданиймаънавий томонларини қамраб олган ҳолда ўзида акс эттириш, мазкур соҳаларда учрайдиган камчилик, нуқсон, ижтимоий иллатларни фош этиш, бу камчилик ва нуқсонларнинг тугатилишига эришиш, бинобарин, жамият ҳаётининг тараққиётига ижобий таъсир курсатищдан иборат. Ф. нинг танқидий мақола ва б. жанрларга оид материаллардан фарқи — унинг ҳажвий публицистика қонуниятларига асосланиши, яъни ижтимоий кулги, сатира ва юмор воситаларига таянишидадир. Ижтимоий кулгининг хил ва кўринишлари турлича бўлиб, улар орасида киноя, пичинг, хазил, енгил кулги кабилар б-н бир қаторда заҳархандали кулги, ижтимоий масхаралаш, гротеск (атайлаб бўрттирилган кулги) каби ҳажв воситалари ҳам мавжуд. Ф.да ижтимоий кулгининг ана шу серқирра усулларидан кенг фойдаланилади.
Ф. ўз олдига қўйган мақсад ва вазифасига кўра 2 хил — маълум фактга асосланган ва умумий Ф. булиши мумкин. Маълум фактга асосланган Ф.да ҳаётдан олинган аниқ фактлар, муайян одамларнинг ижтимоий нуқсонлари, фаолиятларидаги камчиликлари кўрсатилади (Фурқатнинг «Ҳинд найрангбози Ёркентда», Абдулла Қодирийнинг «Тошкент бойлари» ва б.). Умумий Ф. эса ҳаётдаги бирор ижтимоий иллат, нуқсон ва муаммолар ҳақида бўлиб, унда мазкур масалалар ҳажвий мушоҳада этилади ва танқид қилинади (Абдулла Қодирийнинг «Калвак маҳзумнинг хотира дафтаридан», Абдулла Қаҳҳорнинг «Қуюшқон» ва б.).
Ф. ёзилиш услуби жиҳатидан ҳикояФ., публицистик Ф., Ф.шарҳ, Ф. тақриз, Ф.лар туркуми кабиларга булинади. Буларнинг ҳар бирида Ф.га хос умумий хусусиятлар б-н биргаликда алоҳида тасвирий услуб, ижодий йуналиш мавжуд. Ф. жанрининг Ф.репортаж, Ф.суҳбат, Ф.кундалик ва б. шакллари ҳам бор. Ф. насрий бўлиши б-н бирликда шеърий ҳам бўлиши мумкин. Шеърий Ф. бадиий адабиётнинг муҳим тури булган ҳажвий шеърият талабларига жавоб бериши, шунингдек, ўзида публицистик хусусият ҳам касб этиши, хаётда учрайдиган ва ижтимоий аҳамиятга эга бўлган иллатларни кулги, танқид остига олиши лозим. Мас, Ғафур Ғуломнинг 30-й.ларда яратилган «Қултиқланган калла тўғрисида қофияли ваъз» ҳажвий шеъри ўзбек хажвий публицистикасида яратилган биринчи шеърий Ф. бўлган.
Ҳажвий публицистиканинг энг мураккаб ва мукаммал асарларидан бири — Ф.лар туркумидир. Бундай бадиийпублицистик асарлар бир неча Ф.лардан ташкил топади. Ф.лар туркуми ҳам ижтимоий ҳаётнинг энг муҳим масалаларига, кўзга кўринарли иллат ва нуқсонларини фош этишга бағишланади ва бир ёки бир неча муаллифлар томонидан ёзилиши мумкин. Бундай ҳажвийпублицистик асар фельетончидан ҳаётни чуқур кузатишни, катта ҳажвийпублицистик маҳоратни талаб қилади. Маълум бир ҳажвий тип б-н боғланган Ф.лар туркуми ҳажвий публицистиканинг энг мураккаб асарларидандир. Бундай Ф.лар туркумига Абдулла Крдирийнинг «Калвак махзумнинг хотира дафтаридан», «Тошпўлат тажанг нима дейдир?» каби асарлари мисол бўла олади. Моҳир фельетончи тўқима образлар — Калвак махзум ва Тошпўлат тажанг образлари орқали ўз даврининг ижтимоий иллатларини очиб ташлаган. Ҳажвий публицистиканинг бу ижодий анъанаси ҳоз. ўзбек ҳажвий матбуотида ҳам қўлланиб келмокда.
Ф. бадиий публицистика жанри бўлганлиги сабабли, унда турли бадий воситалар, жумладан, бадиий тўқима ҳам иштирок этади. Аммо Ф.да бадиий тўқима адабий асарлардагидан фаркли равишда чекланган кўринишга эга. У Ф.нинг асоси бўлиб хизмат қилаётган факт ва воқеалардан, «қаҳрамон»лар феълатворларининг мантиқидан келиб чиқиши лозим. Ф.да образ муҳим ўрин тутсада, бадиий адабиёт асарларидан фарқли равишда, унда образ публицистик характерга эга бўлади.
Жаҳон матбуоти тарихида Ф. жанри муҳим ўрин тутиб келган. Ўзбекистонда хам мазкур жанрнинг тарихи узок, замонларга бориб тақалади. Ҳали матбуот вужудга келмасдан илгари мазкур жанрнинг функцияларини ёзма ҳажвий адабиёт бажариб келганлиги маълум. Алишер Навоийнинг ҳаётдаги ижтимоий адолатсизлик, зулмзалолат ва б. иллатларга қарши қаратилган асарларини бу жанрнинг ўша даврдаги кўринишлари, дейиш мумкин. Кейинги даврларда ижод қилган Турди Фароғий, Махмур, Муқимий, Завқий ва б.нинг ўз давридаги мухим ижтимоий иллатларни фош этган ҳажвларини мазкур жанрнинг ёрқин намуналари, дейиш мумкин. Узбекистонда дастлабки матбуот нашрлари пайдо бўлиши б-н Ф. жанри матбуот жанри сифатида иш кўра бошлади ва тез суратлар б-н тараққий этди. Айниқса, 20-а. нинг бошларида майдонга келган жадид матбуоти саҳифаларидан Ф. жанри кенг ўрин олди ва ривожланди. Мазкур жанрнинг вужудга келиши ва тараққий этишида Ҳамза, Тавалло, Чўлпон ва б. катта хизмат қилдилар. А. Қодирий 20-й. ларнинг моҳир Ф. чиси сифатида самарали ижод қилди. Ўзбек ҳажви усталари Абдулла Қаҳҳор, Ғафур Ғулом ҳам мазкур жанрнинг ривожига салмоқли ҳисса қўшдилар.
Ўзбекистонда 90-й.лардан публицистиканинг бошқа жанрлари қаторида Ф. жанри ҳам кенг ривожланди, унинг бир қатор янги турлари, жумладан, радиофельетон, телефельетонлар вужудга келди.
Мухтор Худойқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.