Fenollar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 93–94-b. — ziyouz.com
Fenollar — gidroksil guruxlari aromatik yadro uglerod atomlari b-n bevosita boğlangan oksi hosilali aromatik birikmalar. Molekulasidagi gidroksil guruh soniga qarab F. 1 atomli, 2 atomli va kup atomli böladi. 1 atomli fenollar gomologik qatorining 1vakili — oksibenzol C6H5 ON odatda fenol xam deyiladi. Toluolning oksi hosilasi (metilfenollar) o, m va lkrezollar, ksilollarning oksi xreilalari esa ksilollar deyiladi. Naftalin qatorining fenollari naftollar deb ataladi. Oddiy 2 atomli F. odioksibenzol — pirokatexin, m dioksibenzol — rezorsin va ldioksibenzol — gidroxinon deb nomlanadi. Köp atomli F. pirogallol, floroglyutsin deyiladi.
Köpçilik F. rangeiz kristallar, ayrimlari suyuq moddalar. Ba'zi F. öziga xos ötkir hidli. Oddiy F. suvda bir oz, deyarli barça F. spirt, efir, benzolda yaxşi eriydi. F.ning spirtlardan farqi şuki, ular kuçsiz kislotalar; işqorlar b-n osongina reaksiyaga kirişib tuzeimon moddalar — fenolyatlar (mas, C6H;ONa) hosil qiladi.
Köpgina F. oson oksidlanadi. F.ni sintezlaşda tegişli galogen hosilalari gidrolizidan (mis tuzlari iştirokida) foydalaniladi. F. arildiazoniya tuzlari eritmasini qizdirib va b. usullarda ham olinadi. Toşkömir smolasi va qönğir kömirning birlamçi dyogoti (çirki) F. qatorlarining muhim manbai hisoblanadi.
Ba'zi F. antiseptiklar, antioksidlovçi sifatida qöllanadi. F. fenolformaldegid smolalar, poliamidlar va b. polimerlar olişda köplab işlatiladi. F. asosida buyagiçlar, dori va parfyumeriya preparatlari, pestitsidlar, plastifikatorlar, sirt faol moddalar va b. sintez qilinadi. F. zaharli. FENOLOGIYA (yun. phainimena — hodisa va ... logiya) — tabiatdagi mavsumiy hodisalar, ularning boşlaniş muddatlari va şu muddatlarni belgilovçi omillar töğrisidagi bilimlar sistemasi. «F.» terminini belgiyalik botanik Ş. Morran taklif etgan (1853). Yuksak ösimliklarda kurtaklarning börtişi va yozilişi, barg çikarişi, gunçalaş (şonalaş), gullaş, uruğ va mevalarning pişib yetilişi, kuzda barglar sarğayişi va tökilişi (xazonrezgilik); sut emizuvçi hayvonlarda qişki uyqudan uyğoniş, juftlaşiş, bolalaş, mavsumiy tullaş va h.k.; quşlarda bahorgi uçib keliş, uya soliş, tuxum qöyiş, jöja oçiş, kuzgi uçib ketiş va b.; baliqlarda bahorgi serharakat hayot, uvildiriq (ikra) taşlaş, mavsumiy köçib yuriş; haşarotlarda qişlab çiqqan individlarning bahorgi uyğonişi, ğumbaklardan haşarotlar paydo bölişi, tuxumdan liçinka (qurt) oçib çiqişi, juftlaşişi, tuxum qöyişi va h.k.ning sodir böliş muddatlarini örganadi.
Tekşiriş obyektiga binoan, F. umumiy va xususiy F.ga bölinadi. U mumiy F. tabiat taraqqiyotini yil fasllarining bir meyorda almaşinib turişi b-n boğliq holdagi yaxlit hodisa sifatida örganadi. Xususiy F. fitofenologiya yoki ösimliklar F. si hamda zoofenologiya — hayvonlar F.siga bölinadi. Fitofenologiyada madaniy va yovvoyi ösimliklar, begona öt va b.ning mavsumiy rivojlanişi örganiladi.
Tabiatdagi mavsumiy hodisalar qadimdan örganila boşlagan. Xozirgi ilmiy F. 18-a.da qaror topdi. 1734 y.da fransuz olimi R. Reomyur ğalla ekinlari va haşarotlarning mavsumiy rivojlanişi xaroratga boğliq ekanligini örgana boşladi. 1748 y.dan boşlab K. Linney fenologik kuzatişlar olib bordi va 1750 y.da kuzatuv punktlarining birinçi tarmoğini taşkil etdi. 19-a. örtalariga kelib, Ğarbiy Yevropadagi barça yirik mamlakatlar va Rossiyada fenologik kuzatişlar olib boriladigan böldi. 20-a.da fenologik kuzatişlar va tadqiqotlar Markaziy Yevropadagi hamma mamlakatlar hamda AK,Şda, keyinroq borib, boşqa mamlakatlarda, jumladan, Özbekistonda ham keng tarqaldi.
Tabiatdagi mavsumiy hodisalarning boşlaniş muddatlarini belgilab beruvçi omillar va qonuniyatlarni ekologik F. örganadi. Bu omillar endogen va ekzogen omillarga bölinadi. Ekzogen omillarni taşqi muhit belgilaydi. Ösimliklarning bahorgi uyğoniş muddatlarini, asosan, issiqlik rejimi belgilab beradi. Hayvonlarda mavsumiy hodisalarning muddati, köpinça, ularning oziklaniş şaroiti b-n boğliq. Mac, haşarotxör quşlar bahorda haşarotlar köpaygan vaqtda uçib keladi.
Odatda, ösimliklar ustida ötkaziladigan fenologik tadqiqotlarda vizual kuzatiş, miqdoriy ölçaş (mas, ösimliklar massasining ösişi), integral (u yoki, bu rivojlaniş fazasiga kirgan ösimliklar soni foiz hisobida) metodlar qöllanadi. Har yillik kuzatişlar natijasi spektrlar şaklida; muayyan hududda ösimliklarning har xil fenofazaga kiriş muddatlari jadval va grafik şaklda tabiat kalendariga qayd etib boriladi. Odatda, bunday kuzatişlar maxsus ajratilgan tajriba maydonçalari va tabiat qöriqxonalarida ötkaziladi. Kuzatiş natijalari, ya'ni u yoki bu fenofazalar muddati geografik atlaslar tarkibiga kiruvçi fenologik xaritalarga tuşiriladi.
F. ma'lumotlaridan q.x. ekinlarini ekiş va hosilni yiğiştirib olişning eng qulay muddatlarini belgilab beriş, asalarilar uçun asal şirali ösimliklar va yaşil xiyobonlar taşkil etiş uçun daraxtlarni tanlaşda, örmonlarda va b. joylarda yonğin eng köp xavf tuğdiradigan fasllarni aniklaşda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФЕНОЛЛАР — гидроксил гурухлари ароматик ядро углерод атомлари б-н бевосита боғланган окси ҳосилали ароматик бирикмалар. Молекуласидаги гидроксил гуруҳ сонига қараб Ф. 1 атомли, 2 атомли ва куп атомли бўлади. 1 атомли феноллар гомологик қаторининг 1вакили — оксибензол С6Н5 ОН одатда фенол хам дейилади. Толуолнинг окси ҳосиласи (метилфеноллар) о, м ва лкрезоллар, ксилолларнинг окси хреилалари эса ксилоллар дейилади. Нафталин қаторининг феноллари нафтоллар деб аталади. Оддий 2 атомли Ф. одиоксибензол — пирокатехин, м диоксибензол — резорцин ва лдиоксибензол — гидрохинон деб номланади. Кўп атомли Ф. пирогаллол, флороглюцин дейилади.
Кўпчилик Ф. рангеиз кристаллар, айримлари суюқ моддалар. Баъзи Ф. ўзига хос ўткир ҳидли. Оддий Ф. сувда бир оз, деярли барча Ф. спирт, эфир, бензолда яхши эрийди. Ф.нинг спиртлардан фарқи шуки, улар кучсиз кислоталар; ишқорлар б-н осонгина реакцияга киришиб тузеимон моддалар — фенолятлар (мас, C6H;ONa) ҳосил қилади.
Кўпгина Ф. осон оксидланади. Ф.ни синтезлашда тегишли галоген ҳосилалари гидролизидан (мис тузлари иштирокида) фойдаланилади. Ф. арилдиазония тузлари эритмасини қиздириб ва б. усулларда ҳам олинади. Тошкўмир смоласи ва қўнғир кўмирнинг бирламчи дёготи (чирки) Ф. қаторларининг муҳим манбаи ҳисобланади.
Баъзи Ф. антисептиклар, антиоксидловчи сифатида қўлланади. Ф. фенолформальдегид смолалар, полиамидлар ва б. полимерлар олишда кўплаб ишлатилади. Ф. асосида буягичлар, дори ва парфюмерия препаратлари, пестицидлар, пластификаторлар, сирт фаол моддалар ва б. синтез қилинади. Ф. заҳарли. ФЕНОЛОГИЯ (юн. phainimena — ҳодиса ва ... логия) — табиатдаги мавсумий ҳодисалар, уларнинг бошланиш муддатлари ва шу муддатларни белгиловчи омиллар тўғрисидаги билимлар системаси. «Ф.» терминини бельгиялик ботаник Ш. Морран таклиф этган (1853). Юксак ўсимликларда куртакларнинг бўртиши ва ёзилиши, барг чикариши, гунчалаш (шоналаш), гуллаш, уруғ ва меваларнинг пишиб етилиши, кузда барглар сарғайиши ва тўкилиши (хазонрезгилик); сут эмизувчи ҳайвонларда қишки уйқудан уйғониш, жуфтлашиш, болалаш, мавсумий туллаш ва ҳ.к.; қушларда баҳорги учиб келиш, уя солиш, тухум қўйиш, жўжа очиш, кузги учиб кетиш ва б.; балиқларда баҳорги серҳаракат ҳаёт, увилдириқ (икра) ташлаш, мавсумий кўчиб юриш; ҳашаротларда қишлаб чиққан индивидларнинг баҳорги уйғониши, ғумбаклардан ҳашаротлар пайдо бўлиши, тухумдан личинка (қурт) очиб чиқиши, жуфтлашиши, тухум қўйиши ва ҳ.к.нинг содир бўлиш муддатларини ўрганади.
Текшириш объектига биноан, Ф. умумий ва хусусий Ф.га бўлинади. У мумий Ф. табиат тараққиётини йил фаслларининг бир меъёрда алмашиниб туриши б-н боғлиқ ҳолдаги яхлит ҳодиса сифатида ўрганади. Хусусий Ф. фитофенология ёки ўсимликлар Ф. си ҳамда зоофенология — ҳайвонлар Ф.сига бўлинади. Фитофенологияда маданий ва ёввойи ўсимликлар, бегона ўт ва б.нинг мавсумий ривожланиши ўрганилади.
Табиатдаги мавсумий ҳодисалар қадимдан ўрганила бошлаган. Хозирги илмий Ф. 18-а.да қарор топди. 1734 й.да француз олими Р. Реомюр ғалла экинлари ва ҳашаротларнинг мавсумий ривожланиши хароратга боғлиқ эканлигини ўргана бошлади. 1748 й.дан бошлаб К. Линней фенологик кузатишлар олиб борди ва 1750 й.да кузатув пунктларининг биринчи тармоғини ташкил этди. 19-а. ўрталарига келиб, Ғарбий Европадаги барча йирик мамлакатлар ва Россияда фенологик кузатишлар олиб бориладиган бўлди. 20-а.да фенологик кузатишлар ва тадқиқотлар Марказий Европадаги ҳамма мамлакатлар ҳамда АК,Шда, кейинроқ бориб, бошқа мамлакатларда, жумладан, Ўзбекистонда ҳам кенг тарқалди.
Табиатдаги мавсумий ҳодисаларнинг бошланиш муддатларини белгилаб берувчи омиллар ва қонуниятларни экологик Ф. ўрганади. Бу омиллар эндоген ва экзоген омилларга бўлинади. Экзоген омилларни ташқи муҳит белгилайди. Ўсимликларнинг баҳорги уйғониш муддатларини, асосан, иссиқлик режими белгилаб беради. Ҳайвонларда мавсумий ҳодисаларнинг муддати, кўпинча, уларнинг озикланиш шароити б-н боғлиқ. Mac, ҳашаротхўр қушлар баҳорда ҳашаротлар кўпайган вақтда учиб келади.
Одатда, ўсимликлар устида ўтказиладиган фенологик тадқиқотларда визуал кузатиш, миқдорий ўлчаш (мас, ўсимликлар массасининг ўсиши), интеграл (у ёки, бу ривожланиш фазасига кирган ўсимликлар сони фоиз ҳисобида) методлар қўлланади. Ҳар йиллик кузатишлар натижаси спектрлар шаклида; муайян ҳудудда ўсимликларнинг ҳар хил фенофазага кириш муддатлари жадвал ва график шаклда табиат календарига қайд этиб борилади. Одатда, бундай кузатишлар махсус ажратилган тажриба майдончалари ва табиат қўриқхоналарида ўтказилади. Кузатиш натижалари, яъни у ёки бу фенофазалар муддати географик атласлар таркибига кирувчи фенологик хариталарга туширилади.
Ф. маълумотларидан қ.х. экинларини экиш ва ҳосилни йиғиштириб олишнинг энг қулай муддатларини белгилаб бериш, асаларилар учун асал ширали ўсимликлар ва яшил хиёбонлар ташкил этиш учун дарахтларни танлашда, ўрмонларда ва б. жойларда ёнғин энг кўп хавф туғдирадиган фаслларни аниклашда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.