Ferma

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–99-b. — ziyouz.com

Ferma (frans. ferme, lot. ﬁ rmus — mustahkam) — 1) quriliş mexanikasida — geometrik jihatdan uzgarmaydigan sterjenli tizim. Hisoblaşlarda barça tugunlari şarnirli deb qabul qilinadi; 2) tom yopiş, bostirmalar quriş va köprik qurişda işlatiladigan quriliş konstruksiyasi. Devor yoki ustunlar oraliği katta binolar (mas, kinoteatrlar, bozor pavilonlari, sport zallari, sanoat korxonalari va b.)da tom yopiş uçun tösinlardan foydalaniş iqtisodiy jihatdan samarasiz hisoblanadi. Katta soy va daryolarga kuriladigan köpriklar ham tösinlardan işlansa, ança qimmatga tuşadi. Şunday hollarda F.dan foydalaniş iqtisodiy jihatdan ança samarali böladi. F.lar tösin (balka) larning takomillaşgan bir turi bölib, ular ötaydigan vazifani bajaradi. Materialning xiliga qarab, temirbeton, metall va yoğoç F.lar böladi. Taşqi körinişiga köra, parallel tasmali (rayem, a), uçburçak şaklli (rayem, b) va poligonal tasmali.

v) F.larga bölinadi. F.lar panjarasining tuzilişiga qarab ham yana bir neça xillarga bölinadi. Vazifasiga köra, tom, köprik va kran F.lari böladi. Köprik F. içida yukning harakatlaniş sathiga qarab yuk ustki yoki pastki tasmada yuradigan F.lar farklanadi.

Odatda, taşki kuç (yuk)lar F. tugunlariga tuşadi. F. sterjenlari taşqi kuçlar ta'sirida asosan siqiliş va çözilişga işlaydi. F.ning barça sterjenlari bir tekislikda joylaşsa, tekis yoki yassi F., har xil tekislikda joylaşea, fazoviy F. deb ataladi. Ikki tayanç orasidagi masofa quloç (prolyot) deyiladi; F.ning taşqi konturida joylaşgan sterjenlar tasmalar, ular orasida joylaşgan sterjenlar panjaralar, panjaralarning tik elementlari ustun, kiya elementlari havon deb ataladi. F. tugunlari orasidagi gorizontal masofa panel deyiladi.

F. materiali qanday bölişidan qat'i nazar taşqi kuçlar (mas, tom plitalari) ta'sirida uning sterjenlarida vujudga keladigan içki kuçlar qiymati materiallar qarşiligi va quriliş mexanikasi usullari yordamida aniklanadi. Içki kuçlar aniklangandan keyir bajariladigan hisoblaş işlari (maye., kesim tanlaş, mustahkamligini tekşiriş va b.) tatbiqiy fanlarning usul va qoidalari asosida bajariladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФЕРМА (франц. ferme, лот. ﬁ rmus — мустаҳкам) — 1) қурилиш механикасида — геометрик жиҳатдан узгармайдиган стерженли тизим. Ҳисоблашларда барча тугунлари шарнирли деб қабул қилинади; 2) том ёпиш, бостирмалар қуриш ва кўприк қуришда ишлатиладиган қурилиш конструкцияси. Девор ёки устунлар оралиғи катта бинолар (мас, кинотеатрлар, бозор павильонлари, спорт заллари, саноат корхоналари ва б.)да том ёпиш учун тўсинлардан фойдаланиш иқтисодий жиҳатдан самарасиз ҳисобланади. Катта сой ва дарёларга куриладиган кўприклар ҳам тўсинлардан ишланса, анча қимматга тушади. Шундай ҳолларда Ф.дан фойдаланиш иқтисодий жиҳатдан анча самарали бўлади. Ф.лар тўсин (балка) ларнинг такомиллашган бир тури бўлиб, улар ўтайдиган вазифани бажаради. Материалнинг хилига қараб, темирбетон, металл ва ёғоч Ф.лар бўлади. Ташқи кўринишига кўра, параллел тасмали (раем, а), учбурчак шаклли (раем, б) ва полигонал тасмали.

в) Ф.ларга бўлинади. Ф.лар панжарасининг тузилишига қараб ҳам яна бир неча хилларга бўлинади. Вазифасига кўра, том, кўприк ва кран Ф.лари бўлади. Кўприк Ф. ичида юкнинг ҳаракатланиш сатҳига қараб юк устки ёки пастки тасмада юрадиган Ф.лар фаркланади.

Одатда, ташки куч (юк)лар Ф. тугунларига тушади. Ф. стерженлари ташқи кучлар таъсирида асосан сиқилиш ва чўзилишга ишлайди. Ф.нинг барча стерженлари бир текисликда жойлашса, текис ёки ясси Ф., ҳар хил текисликда жойлашеа, фазовий Ф. деб аталади. Икки таянч орасидаги масофа қулоч (пролёт) дейилади; Ф.нинг ташқи контурида жойлашган стерженлар тасмалар, улар орасида жойлашган стерженлар панжаралар, панжараларнинг тик элементлари устун, кия элементлари ҳавон деб аталади. Ф. тугунлари орасидаги горизонтал масофа панель дейилади.

Ф. материали қандай бўлишидан қатъи назар ташқи кучлар (мас, том плиталари) таъсирида унинг стерженларида вужудга келадиган ички кучлар қиймати материаллар қаршилиги ва қурилиш механикаси усуллари ёрдамида аникланади. Ички кучлар аниклангандан кейир бажариладиган ҳисоблаш ишлари (мае., кесим танлаш, мустаҳкамлигини текшириш ва б.) татбиқий фанларнинг усул ва қоидалари асосида бажарилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.