Fermer xöjaligi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 101–102-b. — ziyouz.com
Fermer xöjaligi — xususiy yoki uzoq muddatga ijaraga olingan yerda q.x. mahsulotlari yetiştiriş b-n şuğullanadigan xöjalik. F.x.ning ijtimoiyiqtisodiy mazmuni va faoliyat körsatiş tartibi turli mamlakatlarda turliça bölib, q.x. işlab çiqariş munosabatlarining rivojlaniş darajasi va xususiyatlari, şuningdek, mehnatdan va yerdan foydalaniş şaroitlari, q.x. işlab çiqarişini industrlaş va ixtisoslaştiriş darajasi, kapital hajmi va ş.k. omillar b-n belgilanadi. Ilk va mukammal şakldagi F.x.lari AKŞ, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiyada mustamlakaçilik siyosati va böş yotgan hamda yerli aholiga tegişli yerlarda koloniyalar taşkil qiliş natijasida paydo böldi. Ğarbiy Yevropa davlatlarida kapitalizmning umumiy taraqqiyoti va pomeşçiklar xöjaliklarining yirik kapitalistik korxonalarga ailanişi jarayenida yuzaga keldi. 20-a.ning 20—30 y.lari AQŞ, Kanada, Bukj Britaniyada, 50—60-y.larda esa rivojlangan Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida q.x. işlab çiqarişi maşinalaşgan bosqiçga ötdi, natijada fermerlar bu mamlakatlarda q.x. tovar mahsulotlarining asosiy işlab çiqaruvçilariga aylandilar. Bu mamlakatlarda F.x. yerlari xususiy mulk hisoblanadi yoki yer ijaraga olinadi. F.x.da barça i.ç. vositalari va yetiştirilgan mahsulot F.x. boşliği, ya'ni fermerning yoki uning a'zolari mulki hisoblanadi. F.x.da, asosan, fermer oila a'zolari, qarindoşuruğlari va mavsumda yollanma işçilar mehnat qiladi.
Özbekistonda dastlabki F.x. Özbekiston Respublikasining 1992 y. 3 iyulda qabul qilingan «Dehqon xöjaligi töğrisida» qonuniga muvofiq, dehqon xöjaligi şaklida taşkil etildi, dastlab yirik q.x. korxonalari tarkibidagi içki F.x.lari va mustaqil yuridik şaxs sifatidagi F.x. faoliyat körsatdi. 90-y. larning oxirlaridan boşlab F.x.ni taşkil etiş va uning faoliyatiga doir huquqiy munosabatlar Özbekiston Respublikasining «Fermer xöjaligi töğrisida» qonuni (1998 y. 30 apr.; yangi taxrirda 2004 y. 26 avg.) b-n tartibga solinadi.
Özbekistonda F.x.lari yerdan ijara asosida foydalanadilar va ularga yer maydonlari 50 y.ga yoki 30 y.dan kam bölmagan muddatga ijaraga beriladi. Ijaraga beriladigan yer maydonlarining eng kam ölçami paxtaçilik va ğallaçilikda kamida 10 ga, boğdorçilik, uzumçilik, sabzavotçilik va b. ekinlar yetiştyriş uçun kamida 1 ga qilib belgilangan. Çorvaçilik mahsulotlari yetiştirişga ixtisoslaşgan F.x.da kamida 30 şartli boş çorva moli bölişi lozim. Bunday xöjaliklarda bir şartli boş çorva moli hisobiga ijaraga beriladigan yer uçastkalarining eng kam ölçami Andijon, Namangan, Samarkand. Toşkent, Farğona va Xorazm viloyatlaridagi suğoriladigan yerlarda 0,3 ga, Qoraqalpoğiston Respublikasi va viloyatlardagi suğoriladigan yerlarda 0,45 ga, suğorilmaydigan (lalmikor) yerlarda esa kamida 2 ga ni taşkil etadi.
Özbekistonda F.x.lari soni 87,6 mingtani, ularga birkitilgan yer maydoni 2148,1 ming ga ni, bitta F.x.ning örtaça yer maydoni 24,5 ga ni, F.x.da band bölganlar soni 603 ming kişini, şu jumladan, yollanma işçi kuçi 52,4 ming kişini taşkil qildi (2004 y. 1 yanv.).
Rasulmat Husanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФЕРМЕР ХЎЖАЛИГИ — хусусий ёки узоқ муддатга ижарага олинган ерда қ.х. маҳсулотлари етиштириш б-н шуғулланадиган хўжалик. Ф.х.нинг ижтимоийиқтисодий мазмуни ва фаолият кўрсатиш тартиби турли мамлакатларда турлича бўлиб, қ.х. ишлаб чиқариш муносабатларининг ривожланиш даражаси ва хусусиятлари, шунингдек, меҳнатдан ва ердан фойдаланиш шароитлари, қ.х. ишлаб чиқаришини индустрлаш ва ихтисослаштириш даражаси, капитал ҳажми ва ш.к. омиллар б-н белгиланади. Илк ва мукаммал шаклдаги Ф.х.лари АКШ, Канада, Австралия, Янги Зеландияда мустамлакачилик сиёсати ва бўш ётган ҳамда ерли аҳолига тегишли ерларда колониялар ташкил қилиш натижасида пайдо бўлди. Ғарбий Европа давлатларида капитализмнинг умумий тараққиёти ва помешчиклар хўжаликларининг йирик капиталистик корхоналарга аиланиши жараенида юзага келди. 20-а.нинг 20—30 й.лари АҚШ, Канада, Букж Британияда, 50—60-й.ларда эса ривожланган Ғарбий Европа мамлакатларида қ.х. ишлаб чиқариши машиналашган босқичга ўтди, натижада фермерлар бу мамлакатларда қ.х. товар маҳсулотларининг асосий ишлаб чиқарувчиларига айландилар. Бу мамлакатларда Ф.х. ерлари хусусий мулк ҳисобланади ёки ер ижарага олинади. Ф.х.да барча и.ч. воситалари ва етиштирилган маҳсулот Ф.х. бошлиғи, яъни фермернинг ёки унинг аъзолари мулки ҳисобланади. Ф.х.да, асосан, фермер оила аъзолари, қариндошуруғлари ва мавсумда ёлланма ишчилар меҳнат қилади.
Ўзбекистонда дастлабки Ф.х. Ўзбекистон Республикасининг 1992 й. 3 июлда қабул қилинган «Деҳқон хўжалиги тўғрисида» қонунига мувофиқ, деҳқон хўжалиги шаклида ташкил этилди, дастлаб йирик қ.х. корхоналари таркибидаги ички Ф.х.лари ва мустақил юридик шахс сифатидаги Ф.х. фаолият кўрсатди. 90-й. ларнинг охирларидан бошлаб Ф.х.ни ташкил этиш ва унинг фаолиятига доир ҳуқуқий муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг «Фермер хўжалиги тўғрисида» қонуни (1998 й. 30 апр.; янги тахрирда 2004 й. 26 авг.) б-н тартибга солинади.
Ўзбекистонда Ф.х.лари ердан ижара асосида фойдаланадилар ва уларга ер майдонлари 50 й.га ёки 30 й.дан кам бўлмаган муддатга ижарага берилади. Ижарага бериладиган ер майдонларининг энг кам ўлчами пахтачилик ва ғаллачиликда камида 10 га, боғдорчилик, узумчилик, сабзавотчилик ва б. экинлар етиштйриш учун камида 1 га қилиб белгиланган. Чорвачилик маҳсулотлари етиштиришга ихтисослашган Ф.х.да камида 30 шартли бош чорва моли бўлиши лозим. Бундай хўжаликларда бир шартли бош чорва моли ҳисобига ижарага бериладиган ер участкаларининг энг кам ўлчами Андижон, Наманган, Самарканд. Тошкент, Фарғона ва Хоразм вилоятларидаги суғориладиган ерларда 0,3 га, Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлардаги суғориладиган ерларда 0,45 га, суғорилмайдиган (лалмикор) ерларда эса камида 2 га ни ташкил этади.
Ўзбекистонда Ф.х.лари сони 87,6 мингтани, уларга биркитилган ер майдони 2148,1 минг га ни, битта Ф.х.нинг ўртача ер майдони 24,5 га ни, Ф.х.да банд бўлганлар сони 603 минг кишини, шу жумладан, ёлланма ишчи кучи 52,4 минг кишини ташкил қилди (2004 й. 1 янв.).
Расулмат Ҳусанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.