Fevral inqilobi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–86-b. — ziyouz.com
Fevral inqilobi (1917) Rossiyada samoderjaviyega barham bergan inqilob. F.i. harbiy mağlubiyatlar va xöjalikdagi vayrongarçilik b-n boğliq ravişda mamlakatda iqtisodiy va siyosiy tanazzulning keskin kuçayişi oqibati edi. Oziq-ovqat yetişmasligi tufayli 23 fev.da Petrogradda stixiyali tarzda uruşga qarşi mitinglar boşlandi, u iş taşlaşlar va namoyişlarga, kazaklar va politsiya örtasidagi töqnaşuvlarga, 24— 25 fev. da esa yalpi iş taşlaşga aylanib ketdi. 26 fev. da qöşinlarga qarşi janglar, 27 fev. da yalpi iş taşlaş qurolli qözğolon darajasiga kötarildi, askarlar ommaviy tarzda qözğolonçilar tomoniga öta boşladi. Qözğolonçilar şaharning muhim joylarini, hukumat idoralarini egalladilar. Nikolay II taxtdan voz keçdi. Davlat dumasining Muvaqqat komiteti tuzildi. Işçi va soldat deputatlari Soveti saylandi. Muvaqqat komitet hukumat tuzdi. 1 mart kuni Moskvada, mart oyi davomida butun mamlakatda yangi hokimiyat örnatildi. F.i. Turkiston ölkasi musulmon aholisini siyosiy jihatdan uyğotişda, demokratik özgarişlarga boşçilik kilmoqçi bölgan yangi kuçlarning siyosat maydoniga çiqişida muhim ahamiyat kasb etdi. Jadidlar vujudga kelayotgan milliy demokratik kuçlarning özagi bölişdi. Ular mintaqa tub xalqlarining taraqqiyoti va mustaqilligi töğrisidagi öz ğoyalarini F.i. şiorlari b-n boğlab, özlari e'lon qilgan prinsiplarni amalga oşirişga faol kirişdilar. Toşkentda «Şöroi Islom» 1917 y. 14 mart) taşkiloti tuzilib, Turkiston taraqqiyparvarlarining aksariyati uning atrofida birlaşsi. Bundan taşqari, Toşkentda Işçi deputatlari Soveti (1917 y. 2 mart) ham tuzil gan edi. Turkiston ölkasi generalgubernatori va Turkiston harbiy okrugi qömondoni general Kuropatkin, uning yordamçisi general Yerofeyev, okrug ştabining boşliği general Sivere öz vazifalaridan çetlaştirilib, 31 martda uy kemoğiga taşlandi. Muvaqqat hukumat tomonidan 1917 y. 7 avgustda Turkiston ölkasini boşqariş uçun 9 kişidan iborat Turkiston komiteta (raisi — kadet N. N. Şçepkin) tuzildi. Şuningdek, Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi (1917 y. 17— 21 apr.) da Turkiston ölkasi musulmonlari Markaziy Kengaşi (Kraymussovet) ham tuzilib, barça milliy jamiyatlar, taşkilotlar va ittifoqlar birlaştirildi. 1917 y. bahorda Buxoro amirligi va Xiva xonligida ham siyosiy vaziyat keskinlaşdi. Buxoroda 1917 yil aprel namoyişi böldi va Xivada Idorai maşrutiya (1917 y. 5 apr.) taşkil topdi. Yoş buxoroliklar va yoş xivaliklar bu xonliklar hududida demokratik islohotlar uçun kuraşdilar.
Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Özbekiston Sovet mustamlakaçiligi davrida], T.. 2000; Turkestan v naçale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi (19171924 y.), T., 2002.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФЕВРАЛЬ ИНҚИЛОБИ (1917) Россияда самодержавиега барҳам берган инқилоб. Ф.и. ҳарбий мағлубиятлар ва хўжаликдаги вайронгарчилик б-н боғлиқ равишда мамлакатда иқтисодий ва сиёсий таназзулнинг кескин кучайиши оқибати эди. Озиқ-овқат етишмаслиги туфайли 23 фев.да Петроградда стихияли тарзда урушга қарши митинглар бошланди, у иш ташлашлар ва намойишларга, казаклар ва полиция ўртасидаги тўқнашувларга, 24— 25 фев. да эса ялпи иш ташлашга айланиб кетди. 26 фев. да қўшинларга қарши жанглар, 27 фев. да ялпи иш ташлаш қуролли қўзғолон даражасига кўтарилди, аскарлар оммавий тарзда қўзғолончилар томонига ўта бошлади. Қўзғолончилар шаҳарнинг муҳим жойларини, ҳукумат идораларини эгалладилар. Николай II тахтдан воз кечди. Давлат думасининг Муваққат комитети тузилди. Ишчи ва солдат депутатлари Совети сайланди. Муваққат комитет ҳукумат тузди. 1 март куни Москвада, март ойи давомида бутун мамлакатда янги ҳокимият ўрнатилди. Ф.и. Туркистон ўлкаси мусулмон аҳолисини сиёсий жиҳатдан уйғотишда, демократик ўзгаришларга бошчилик килмоқчи бўлган янги кучларнинг сиёсат майдонига чиқишида муҳим аҳамият касб этди. Жадидлар вужудга келаётган миллий демократик кучларнинг ўзаги бўлишди. Улар минтақа туб халқларининг тараққиёти ва мустақиллиги тўғрисидаги ўз ғояларини Ф.и. шиорлари б-н боғлаб, ўзлари эълон қилган принципларни амалга оширишга фаол киришдилар. Тошкентда «Шўрои Ислом» 1917 й. 14 март) ташкилоти тузилиб, Туркистон тараққийпарварларининг аксарияти унинг атрофида бирлащци. Бундан ташқари, Тошкентда Ишчи депутатлари Совети (1917 й. 2 март) ҳам тузил ган эди. Туркистон ўлкаси генералгубернатори ва Туркистон ҳарбий округи қўмондони генерал Куропаткин, унинг ёрдамчиси генерал Ерофеев, округ штабининг бошлиғи генерал Сивере ўз вазифаларидан четлаштирилиб, 31 мартда уй кэмоғига ташланди. Муваққат ҳукумат томонидан 1917 й. 7 августда Туркистон ўлкасини бошқариш учун 9 кишидан иборат Туркистон комитета (раиси — кадет Н. Н. Шчепкин) тузилди. Шунингдек, Бутунтуркистон мусулмонларининг I қурултойи (1917 й. 17— 21 апр.) да Туркистон ўлкаси мусулмонлари Марказий Кенгаши (Краймуссовет) ҳам тузилиб, барча миллий жамиятлар, ташкилотлар ва иттифоқлар бирлаштирилди. 1917 й. баҳорда Бухоро амирлиги ва Хива хонлигида ҳам сиёсий вазият кескинлашди. Бухорода 1917 йил апрель намойиши бўлди ва Хивада Идораи машрутия (1917 й. 5 апр.) ташкил топди. Ёш бухороликлар ва ёш хиваликлар бу хонликлар ҳудудида демократик ислоҳотлар учун курашдилар.
Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2китоб [Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида], Т.. 2000; Туркестан в начале XX века; к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Ражабов К,., Ҳайдаров М., Туркистон тарихи (19171924 й.), Т., 2002.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.