Fiji

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–117-b. — ziyouz.com

Fiji (Fiji), Fiji Suveren Demokratik Respublikasi (Sovereign Democratic Republic of Fiji) — Okeaniyada, Tinç okeanning jan.ğarbiy qismida, Fiji o.larida joylaşgan davlat. Mayd. 18,4 ming km2. Aholisi 856,3 ming kişi (2002). Poytaxti — Suva ş. Ma'muriy jihatdan 4 okrugga bölinadi.

Davlat tuzumi. F. — Buyuk Britaniya Hamdöstligi tarkibidagi respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1970 i. qabul qilingan, 1997 y.da unga özgartişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, u qabila boşliklarining Katta kengaşi tomonidan mahalliy fijiylar orasidan 5 y. muddatga tayinlanadi. Prezident boş vazirni va qurolli kuçlar qömondonini tayinlaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament — senat va vakillar palatasi, ijroçi hokimiyatni Vazirlar mahkamasi amalga oşiradi.

Tabiati. Fiji arxipelagi Melaneziyanmnt şarqiy qismidagi 300 dan ortiq oroldan iborat. Ularning yiriklari — VitiLevu, VanuaLevu. Orollarning egribugri qirğoqlari marjon riflari b-n öralgan, zamini granit, gneys va b. qadimiy kristall jinslardan tuzilgan. Yirik orollar relyefi bal. 1000 m dan yuqori toğ tizmalari b-n ajralgan platolardan iborat. Eng baland joyi 1322 m (VitiLevu o.da). Sohil böylab ensiz tekislik joylaşgan. Foydali qazilmalari: neft, mis, oltin, marganets. Yirik daryolari: Reva (100 km gaça kema qatnaydi), Singatoka, Mba (VitiLevu o.da). Iklimi tropik, okean iqlimi, sernam, örtaça t-ra 25—28°. Yillik örtaça yoğin 1700—3500 mm. Vulkan jinslarining nuraşidan hosil bölgan qizğiş tuproği unumdor. Toğlarning şamolga röpara jan.şarqiy yon bağirlarida qimmatbaho yoğoç olinadigan tropik örmon va savannalar bor. Hayvonot dunyosida yirtqiç hayvon va zaharli ilonlar yöq. Orollarga dunyoning boşqa joylaridan jonivorlar keltirilgan. Muşuk, eçki va quyonlar uçraydi.

Aholisining aksariyati — fijiylar va fijilik hindlar; okeaniyaliklar, inglizlar, xitoylar ham yaşaydi. Rasmiy til — ingliz tili. Şahar aholisi 46%. Dindorlari — xristian, hinduiy va musulmonlar. Yirik şaharlari: Suva, Lautoka, Lambasa.

Tarixi. Fiji o.larida dastlabki manzilgohlar mil. av. 2ming yillik örtalarida paydo bölgan. Orollarga yevropaliklardan birinçi bölib gollandiyalik A. Tasman 1643 y. va ingliz J. Kuk 1774 y. borganlar. 1874 y.dan Buyuk Britaniya F.ni mustamlakaga aylantirdi. 1879y.dan mustamlakaçilar şakarqamiş plantatsiyalarida işlatiş uçun Hindistondan işçilar olib kela boşladi. 1959 y. F.da milliy ozodlik harakati boşlandi. 1970 y. 10 okt.da Buyuk Britaniya mamlakatga mustaqillik berişga majbur böldi, ammo Buyuk Britaniya tomonidan tayinlanadigan generalgubernator hokimiyati saklanib qoldi. 1987 y. 25 sent.da Sitiveni Rabuka boşçiligida harbiy töntariş sodir böldi, 6 oktda generalgubernator lavozimi tugatiddi va F. respublika deb e'lon qilindi. F. — 1970 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 10 okt. — Mustaqillik kuni (1970).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. F. leyboristlar partiyasi, 1985 y. tuzilgan; Milliy federativ partiya, 1960 y. asos solingan; F. konservativ partiyasi, 1989 y. taşkil etilgan; F. siyosiy partiyasi — Songosongo ni Vakavuleva ni Taukei — SVT, 1990 y. asos solingan. F. kasaba uyuşmalari kongressi, 1951 y. tuzilgan.

Xöjaligi. F. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 22%, sanoatning uluşi 12%. Iqtisodiyotning yetakçi tarmoği — tropik dehqonçilik. Mamlakat hududining 11% dan köproği q.x. ekinlari b-n band. Jamoa yer egaligi ustun. Bu yerlarda hind fermerlari eksport uçun şakarqamiş yetiştiradi. Mahalliy axoliyey öz xöjaliklarida kokos palmasi, yams, taro, batat, banan, ananas, sitrus mevalar, kakao, tamaki, şuningdek, şoli, makkajöxori yetiştiradi. Çorvaçiligida qoramol, çöçqa, yilqi, eçki, xonaki parranda boqiladi. Baliq ovlaş rivojlangan. Yoğoç tayyorlanadi. Oz miqdorda marganets rudasi, boksit, oltin, kumuş qazib olinadi. I.ç. sanoati qand, yoğ, şoli oqlaş, tamaki, meva konservalaş, koprani qayta işlaş, taxta tiliş, yoğoçsozlik, kiyimkeçak, poyabzal, keng iste'mol mollari korxonalaridan iborat. Sayyoxlarning kelibketişidan yaxşigina daromad olinadi. T.y. uzunligi 595 km, avtomobil yöllari uz. 5100 km. Asosiy dengiz portlari — Suva, Lautoka. VitiLevu o.ning ğarbiy sohilida Nandi xalqaro aeroporti bor. F. çetga şakar xom aşyosi, kokos moyi, kopra, oltin, yoğoç, baliq, kiyimkeçak va b. çiqaradi, çetdan maşina va uskunalar, yoqilği, keng iste'mol mollari oladi. Avstraliya, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya b-n savdo qiladi. Pul birligi — fiji dollari.

Maorifi. Mamlakatda 800 dan ortiq maktab bor, ular 50 dan ziyod orolda joylaşgan. Maktablarda ta'lim ingliz, fijiy va hind tillarida olib boriladi. F.da 8 y.lik ta'lim majburiy. Boşlanğiç maktabga bolalar 6—7 yoşdan qabul qilinadi. Örta maktabda öqiş muddati 4 y., ammo un-tga kiriş uçun qöşimça 2 y.lik ta'lim kursida öqib çiqiş kerak. Davlat maktablaridan taşqari xususiy maktablar ham bor. 1968 y. Suvada Tinç okean jan. qismi mamlakatlarining regional un-ti taşkil etildi; xalqaro taşkilotlar vakolatxonalari, tibbiyot bilim yurti bor. Samabuladagi Texnika in-ti (1964), Nausoridagi q.x. kolleji (1954), Suvadagi Markaziy tibbiyot bilim yurti (1886)da töliqsiz oliy ma'lumot olinadi. Suvada un-t kutubxonasi, şahar kutubxonasi, Samabulada Texnika intining kutubxonasi, Nandida kutubxona, Suvada F. muzeyi (1906) mavjud.

Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. F.da naşr etiladigan gaz. va jur.lar: «Deyli post» («Kundalik poçta», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1989 y.dan), «Fidji Tayme» («Fiji vaqti», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1869 y.dan), «Şanti dut» («Dunyo xabarnomasi», qind tilida çiqadigan haftalik gaz., 1935 y.dan), «Aylend biznes» («Orollar biznesi», ingliz tilida çiqadigan oylik jur., 1985 y.dan), «Nav djioti» («Yangi dunyo», hind tilida çikddigan oynoma, 1989 y.dan). «Fidji brodkasting komişn», yarim tijorat tusdagi radioeşittiriş xizmati, 1954 y. tuzilgan. «Fidji Televiji» telekompaniyasiga 1994 y.da asos solingan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФИЖИ (Fiji), Фижи Суверен Демократик Республикаси (Sovereign Democratic Republic of Fiji) — Океанияда, Тинч океаннинг жан.ғарбий қисмида, Фижи о.ларида жойлашган давлат. Майд. 18,4 минг км2. Аҳолиси 856,3 минг киши (2002). Пойтахти — Сува ш. Маъмурий жиҳатдан 4 округга бўлинади.

Давлат тузуми. Ф. — Буюк Британия Ҳамдўстлиги таркибидаги республика. Амалдаги конституцияси 1970 и. қабул қилинган, 1997 й.да унга ўзгартишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент, у қабила бошликларининг Катта кенгаши томонидан маҳаллий фижийлар орасидан 5 й. муддатга тайинланади. Президент бош вазирни ва қуролли кучлар қўмондонини тайинлайди. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент — сенат ва вакиллар палатаси, ижрочи ҳокимиятни Вазирлар маҳкамаси амалга оширади.

Табиати. Фижи архипелаги Меланезиянмнт шарқий қисмидаги 300 дан ортиқ оролдан иборат. Уларнинг йириклари — ВитиЛеву, ВануаЛеву. Оролларнинг эгрибугри қирғоқлари маржон рифлари б-н ўралган, замини гранит, гнейс ва б. қадимий кристалл жинслардан тузилган. Йирик ороллар рельефи бал. 1000 м дан юқори тоғ тизмалари б-н ажралган платолардан иборат. Энг баланд жойи 1322 м (ВитиЛеву о.да). Соҳил бўйлаб энсиз текислик жойлашган. Фойдали қазилмалари: нефть, мис, олтин, марганец. Йирик дарёлари: Рева (100 км гача кема қатнайди), Сингатока, Мба (ВитиЛеву о.да). Иклими тропик, океан иқлими, сернам, ўртача т-ра 25—28°. Йиллик ўртача ёғин 1700—3500 мм. Вулкан жинсларининг нурашидан ҳосил бўлган қизғиш тупроғи унумдор. Тоғларнинг шамолга рўпара жан.шарқий ён бағирларида қимматбаҳо ёғоч олинадиган тропик ўрмон ва саванналар бор. Ҳайвонот дунёсида йиртқич ҳайвон ва заҳарли илонлар йўқ. Оролларга дунёнинг бошқа жойларидан жониворлар келтирилган. Мушук, эчки ва қуёнлар учрайди.

Аҳолисининг аксарияти — фижийлар ва фижилик ҳиндлар; океанияликлар, инглизлар, хитойлар ҳам яшайди. Расмий тил — инглиз тили. Шаҳар аҳолиси 46%. Диндорлари — христиан, ҳиндуий ва мусулмонлар. Йирик шаҳарлари: Сува, Лаутока, Ламбаса.

Тарихи. Фижи о.ларида дастлабки манзилгоҳлар мил. ав. 2минг йиллик ўрталарида пайдо бўлган. Оролларга европаликлардан биринчи бўлиб голландиялик А. Тасман 1643 й. ва инглиз Ж. Кук 1774 й. борганлар. 1874 й.дан Буюк Британия Ф.ни мустамлакага айлантирди. 1879й.дан мустамлакачилар шакарқамиш плантацияларида ишлатиш учун Ҳиндистондан ишчилар олиб кела бошлади. 1959 й. Ф.да миллий озодлик ҳаракати бошланди. 1970 й. 10 окт.да Буюк Британия мамлакатга мустақиллик беришга мажбур бўлди, аммо Буюк Британия томонидан тайинланадиган генералгубернатор ҳокимияти сакланиб қолди. 1987 й. 25 сент.да Ситивени Рабука бошчилигида ҳарбий тўнтариш содир бўлди, 6 октда генералгубернатор лавозими тугатидди ва Ф. республика деб эълон қилинди. Ф. — 1970 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 10 окт. — Мустақиллик куни (1970).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Ф. лейбористлар партияси, 1985 й. тузилган; Миллий федератив партия, 1960 й. асос солинган; Ф. консерватив партияси, 1989 й. ташкил этилган; Ф. сиёсий партияси — Сонгосонго ни Вакавулева ни Таукеи — СВТ, 1990 й. асос солинган. Ф. касаба уюшмалари конгресси, 1951 й. тузилган.

Хўжалиги. Ф. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши 22%, саноатнинг улуши 12%. Иқтисодиётнинг етакчи тармоғи — тропик деҳқончилик. Мамлакат ҳудудининг 11% дан кўпроғи қ.х. экинлари б-н банд. Жамоа ер эгалиги устун. Бу ерларда ҳинд фермерлари экспорт учун шакарқамиш етиштиради. Маҳаллий ахолией ўз хўжаликларида кокос пальмаси, ямс, таро, батат, банан, ананас, цитрус мевалар, какао, тамаки, шунингдек, шоли, маккажўхори етиштиради. Чорвачилигида қорамол, чўчқа, йилқи, эчки, хонаки парранда боқилади. Балиқ овлаш ривожланган. Ёғоч тайёрланади. Оз миқдорда марганец рудаси, боксит, олтин, кумуш қазиб олинади. И.ч. саноати қанд, ёғ, шоли оқлаш, тамаки, мева консервалаш, копрани қайта ишлаш, тахта тилиш, ёғочсозлик, кийимкечак, пойабзал, кенг истеъмол моллари корхоналаридан иборат. Сайёхларнинг келибкетишидан яхшигина даромад олинади. Т.й. узунлиги 595 км, автомобиль йўллари уз. 5100 км. Асосий денгиз портлари — Сува, Лаутока. ВитиЛеву о.нинг ғарбий соҳилида Нанди халқаро аэропорти бор. Ф. четга шакар хом ашёси, кокос мойи, копра, олтин, ёғоч, балиқ, кийимкечак ва б. чиқаради, четдан машина ва ускуналар, ёқилғи, кенг истеъмол моллари олади. Австралия, Янги Зеландия, Буюк Британия б-н савдо қилади. Пул бирлиги — фижи доллари.

Маорифи. Мамлакатда 800 дан ортиқ мактаб бор, улар 50 дан зиёд оролда жойлашган. Мактабларда таълим инглиз, фижий ва ҳинд тилларида олиб борилади. Ф.да 8 й.лик таълим мажбурий. Бошланғич мактабга болалар 6—7 ёшдан қабул қилинади. Ўрта мактабда ўқиш муддати 4 й., аммо ун-тга кириш учун қўшимча 2 й.лик таълим курсида ўқиб чиқиш керак. Давлат мактабларидан ташқари хусусий мактаблар ҳам бор. 1968 й. Сувада Тинч океан жан. қисми мамлакатларининг регионал ун-ти ташкил этилди; халқаро ташкилотлар ваколатхоналари, тиббиёт билим юрти бор. Самабуладаги Техника ин-ти (1964), Наусоридаги қ.х. коллежи (1954), Сувадаги Марказий тиббиёт билим юрти (1886)да тўлиқсиз олий маълумот олинади. Сувада ун-т кутубхонаси, шаҳар кутубхонаси, Самабулада Техника интининг кутубхонаси, Нандида кутубхона, Сувада Ф. музейи (1906) мавжуд.

Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Ф.да нашр этиладиган газ. ва жур.лар: «Дейли пост» («Кундалик почта», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1989 й.дан), «Фиджи Тайме» («Фижи вақти», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1869 й.дан), «Шанти дут» («Дунё хабарномаси», қинд тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1935 й.дан), «Айленд бизнес» («Ороллар бизнеси», инглиз тилида чиқадиган ойлик жур., 1985 й.дан), «Нав джиоти» («Янги дунё», ҳинд тилида чикддиган ойнома, 1989 й.дан). «Фиджи бродкастинг комишн», ярим тижорат тусдаги радиоэшиттириш хизмати, 1954 й. тузилган. «Фиджи Телевижи» телекомпаниясига 1994 й.да асос солинган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.