Filippin tillari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142–143-b. — ziyouz.com
Filippin tillari - avstronez tillarinit malaypolinez tarmoğiga mansub ğarbiy guruh tillari; an'anavii tarzda indonez tillari tarkibiga kiritiladi. F.t. ning umumiy mikdori 100 dan ortiq bölib, ular Filippin arxipelagidagi odam yaşaydigan 800 ta orolda tarqalgan (filippinliklarning 90% i mamlakatning 95% maydonini taşkil etuvçi 11 ta yirik orolda yaşaydi). Keng tarqalgan 6 ta F.t. da (bisay, tagal, iloki, bikol, pampangan, pangasinan) 60 mln.dan ortiq kişi sözlaşadi (ötgan asrning 90-y.lari). Yuqoridagilardan tagal tili ingliz tili b-n birga Filippin Respublikasining davlat tili hisoblanadi.
F.t. tasniflari ibtidoiy xususiyatga ega bölib, bu tasniflar sof lingvistik bölmay, etnolingvistik yoki geolingvistik tasniflardir. Mas, amerikalik F. Bleyk 20-a. boşlarida F.t. ni jan. va şim. guruhlarga bölgan; ingliz olimi R. Rayt va filippinlik G. O. Beyerlar esa ularni «xristian», «musulmon» va «majusiy» (butparast) tillarga ajratgan; amerikalik X. Konklin F.t. ni 75 «asosiy lingvistik guruxlar»ga birlaştiradi; filippinlik S. Lopes şim., markaziy (bisay) va jan. tillarni ajratadi va b. Ispaniyalik G. S. Xili va amerikalik K. Makfarlandlarning tasniflari ança mukammal bölsada, ularning birinçisi — etnolingvistik, ikkinçisi geolingvistik xususiyatga ega.
F.t. fonetik tizimida örtaça 5 unli va 16 undoş tovuş, jumladan, portlovçi böğiz undoşi mavjud; asosan oçiq böğin uçraydi. Boş urğu oxirgi yoki undan oldingi böğinga tuşadi. Morfologik jihatdan F.t. agglyutinativ tillarga mansub. Affikslar, asosan, köp ma'noli bölib, ularning soni bir neça yuzga yetadi. Ikki böğinli özak morfemalar va bir özakli affiksal morfemalar köpçilikni taşkil etadi. Gapdagi söz tartibi unça barqaror emas, lekin kesimning ran boşida kelişi ustunlik qiladi. Söz yasalişida affiksatsiya, söz takrori, söz qöşiş hamda urğuning örin özgartirişi kabi usullar qöllanadi. Leksikada asl avstronez, indonez qatlamidan taşqari özlaşma sözlar ham (mas, tagal tilida sanskrit, xitoy, arab, ispan, ingliz tillaridan kirgan sözlar) ançagina.
F.t. Ispaniya istilosigaça qad. hind yozuvi brahmi asosida yaratilgan böğinli yozuvdan foydalangan (unlilar uçun 3 ta, undoşlar uçun 14 ta belgiharf bölib, boşqa tovuşlar diakritik va b. belgilar b-n ifodalangan), 17-a.dan bu yozuv ispanlaşgan lotin grafikasi b-n almaştirilgan. Mindanao va Sudu orollaridagi musulmon aholi arab yozuvidan ham foydalanadi. 20-a.ning 80-y.larida F. t. dan faqat 14—15 tasigina öz yozuviga ega bölgan edi, qolganlari yozuvga ega emas.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИЛИППИН ТИЛЛАРИ - австронез тилларинит малайполинез тармоғига мансуб ғарбий гуруҳ тиллари; анъанавии тарзда индонез тиллари таркибига киритилади. Ф.т. нинг умумий микдори 100 дан ортиқ бўлиб, улар Филиппин архипелагидаги одам яшайдиган 800 та оролда тарқалган (филиппинликларнинг 90% и мамлакатнинг 95% майдонини ташкил этувчи 11 та йирик оролда яшайди). Кенг тарқалган 6 та Ф.т. да (бисай, тагал, илоки, бикол, пампанган, пангасинан) 60 млн.дан ортиқ киши сўзлашади (ўтган асрнинг 90-й.лари). Юқоридагилардан тагал тили инглиз тили б-н бирга Филиппин Республикасининг давлат тили ҳисобланади.
Ф.т. таснифлари ибтидоий хусусиятга эга бўлиб, бу таснифлар соф лингвистик бўлмай, этнолингвистик ёки геолингвистик таснифлардир. Мас, америкалик Ф. Блейк 20-а. бошларида Ф.т. ни жан. ва шим. гуруҳларга бўлган; инглиз олими Р. Райт ва филиппинлик Г. О. Бейерлар эса уларни «христиан», «мусулмон» ва «мажусий» (бутпараст) тилларга ажратган; америкалик X. Конклин Ф.т. ни 75 «асосий лингвистик гурухлар»га бирлаштиради; филиппинлик С. Лопес шим., марказий (бисай) ва жан. тилларни ажратади ва б. Испаниялик Г. С. Хили ва америкалик К. Макфарландларнинг таснифлари анча мукаммал бўлсада, уларнинг биринчиси — этнолингвистик, иккинчиси геолингвистик хусусиятга эга.
Ф.т. фонетик тизимида ўртача 5 унли ва 16 ундош товуш, жумладан, портловчи бўғиз ундоши мавжуд; асосан очиқ бўғин учрайди. Бош урғу охирги ёки ундан олдинги бўғинга тушади. Морфологик жиҳатдан Ф.т. агглютинатив тилларга мансуб. Аффикслар, асосан, кўп маъноли бўлиб, уларнинг сони бир неча юзга етади. Икки бўғинли ўзак морфемалар ва бир ўзакли аффиксал морфемалар кўпчиликни ташкил этади. Гапдаги сўз тартиби унча барқарор эмас, лекин кесимнинг ran бошида келиши устунлик қилади. Сўз ясалишида аффиксация, сўз такрори, сўз қўшиш ҳамда урғунинг ўрин ўзгартириши каби усуллар қўлланади. Лексикада асл австронез, индонез қатламидан ташқари ўзлашма сўзлар ҳам (мас, тагал тилида санскрит, хитой, араб, испан, инглиз тилларидан кирган сўзлар) анчагина.
Ф.т. Испания истилосигача қад. ҳинд ёзуви браҳми асосида яратилган бўғинли ёзувдан фойдаланган (унлилар учун 3 та, ундошлар учун 14 та белгиҳарф бўлиб, бошқа товушлар диакритик ва б. белгилар б-н ифодаланган), 17-а.дан бу ёзув испанлашган лотин графикаси б-н алмаштирилган. Минданао ва Суду оролларидаги мусулмон аҳоли араб ёзувидан ҳам фойдаланади. 20-а.нинг 80-й.ларида Ф. т. дан фақат 14—15 тасигина ўз ёзувига эга бўлган эди, қолганлари ёзувга эга эмас.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.